Giáo trình: Công nghệ chế tạo máy Lu đức bình
Chơng 4

Chuẩn trong chế tạo máy
4.1- định nghĩa và phân loại

4.1.1- Định nghĩa
Mỗi chi tiết khi đợc gia công cơ thờng có các dạng bề mặt sau: bề mặt gia
công, bề mặt dùng để định vị, bề mặt dùng để kẹp chặt, bề mặt dùng để đo lờng, bề
mặt không gia công. Trong thực tế, có thể có một bề mặt làm nhiều nhiệm vụ khác
nhau nh vừa dùng để định vị, vừa dùng để kẹp chặt hay kiểm tra.
Để xác định vị trí tơng quan giữa các bề mặt của một chi tiết hay giữa các chi
tiết khác nhau, ngời ta đa ra khái niệm về chuẩn và định nghĩa nh sau:
Chuẩn là tập hợp của những bề mặt, đờng hoặc điểm của một chi tiết mà
căn cứ vào đó ngời ta xác định vị trí của các bề mặt, đờng hoặc điểm khác của
bản thân chi tiết đó hoặc của chi tiết khác.
Nh vậy, chuẩn có thể là một hay nhiều bề mặt, đờng hoặc điểm. Vị trí tơng
quan của các bề mặt, đờng hoặc điểm đợc xác định trong quá trình thiết kế hoặc gia
công cơ, lắp ráp hoặc đo lờng.
Việc xác định chuẩn ở một nguyên công gia công cơ chính là việc xác định vị
trí tơng quan giữa dụng cụ cắt và bề mặt cần gia công của chi tiết để đảm bảo những
yêu cầu kỹ thuật và kinh tế của nguyên công đó.

4.1.2- Phân loại
Một cách tổng quát, ta có thể phân loại chuẩn trong Chế tạo máy thành các loại
nh sau:
a) Chuẩn thiết kế
Chuẩn thiết kế là chuẩn đợc dùng trong quá trình thiết kế. Chuẩn này
đợc hình thành khi lập các chuỗi kích thớc trong quá trình thiết kế.
Chuẩn thiết kế có thể là chuẩn thực hay chuẩn ảo.
Chuẩn thực nh mặt
A (hình 4.1a) dùng để
xác định kích thớc các
bậc của trục. Chuẩn ảo
nh điểm O (hình 4.2b)
là đỉnh hình nón của mặt
lăn bánh răng côn dùng
để xác định góc côn .
O

A
A
1
A
2
A
3
a)
Hình 4.1- Chuẩn thiết kế.
b)
b) Chuẩn công nghệ
Chuẩn công nghệ đợc chia ra thành: Chuẩn gia công, chuẩn lắp ráp và chuẩn
kiểm tra.
c Chuẩn gia công dùng để xác định vị trí của những bề mặt, đờng hoặc
điểm của chi tiết trong quá trình gia công cơ. Chuẩn này bao giờ cũng là chuẩn thực.


Giáo trình: Công nghệ chế tạo máy Lu đức bình
còn đợc dùng trong quá trình lắp ráp thì gọi là chuẩn tinh chính, còn chuẩn tinh
không đợc dùng trong quá trình lắp ráp thì gọi là chuẩn tinh phụ.

a) b)
A Hình 4.3- Chuẩn tinh chính và chuẩn tinh phụ.

Ví dụ: - Khi gia công bánh răng, ngời ta thờng dùng mặt lỗ A để định vị.
Mặt lỗ này sau đó sẽ đợc dùng để lắp ghép với trục. Vậy, lỗ A đợc gọi là chuẩn
tinh chính (hình 4.3a).
- Các chi tiết trục thờng có 2 lỗ tâm ở hai đầu. Hai lỗ tâm này đợc
dùng làm chuẩn để gia công trục, nhng về sau sẽ không tham gia vào lắp ghép, do
vậy đây là chuẩn tinh phụ (hình 4.3b).
d Chuẩn lắp ráp là chuẩn dùng để xác định vị trí tơng quan của các chi tiết
khác nhau của một bộ phận máy trong quá trình lắp ráp.
Chuẩn lắp ráp có thể trùng với mặt tỳ lắp ráp và cũng có thể không.
e Chuẩn kiểm tra (hay chuẩn đo lờng) là chuẩn căn cứ vào đó để tiến hành
đo hay kiểm tra kích thớc về vị trí giữa các yếu tố hình học của chi tiết máy.
Ví dụ: Khi kiểm tra độ không đồng tâm của các bậc trên một trục, ngời ta
thờng dùng hai lỗ tâm của trục làm chuẩn, chuẩn này đợc gọi là chuẩn kiểm tra.


H
thành phần H và H
2
, vì thế gia công H
2
sẽ rất khó để đảm bảo dung sai của H
1
.
Khoa Cơ khí - Trờng Đại học Bách khoa
43
Giáo trình: Công nghệ chế tạo máy Lu đức bình
4.2- quá trình gá đặt chi tiết trong gia công
Gá đặt chi tiết bao gồm hai quá trình: định vị chi tiết và kẹp chặt chi tiết.
Định vị là sự xác định chính xác vị trí tơng đối của chi tiết so với dụng cụ
cắt trớc khi gia công.
Kẹp chặt là quá trình cố định vị trí của chi tiết sau khi đã định vị để chống
lại tác dụng của ngoại lực (chủ yếu là lực cắt) trong quá trình gia công làm cho chi
tiết không đợc xê dịch và rời khỏi vị trí đã đợc định vị.
Ví dụ: Khi gá đặt chi tiết trên mâm cặp ba chấu tự định tâm. Sau khi đa chi
tiết lên mâm cặp, vặn cho các chấu cặp tiến vào tiếp xúc với chi tiết sao cho tâm của
chi tiết trùng với tâm của trục chính máy, đó là quá trình định vị. Tiếp tục vặn cho ba
chấu cặp tạo nên lực kẹp chi tiết để chi tiết sẽ không bị dịch chuyển trong quá trình
gia công, đó là quá trình kẹp chặt.
Chú ý rằng, trong quá trình gá đặt, bao giờ quá trình định vị cũng xảy ra
trớc, chỉ khi nào quá trình định vị kết thúc thì mới bắt đầu quá trình kẹp chặt. Không
bao giờ hai quá trình này xảy ra đồng thời hay quá trình kẹp chặt xảy ra trớc quá
trình định vị.
4.3- Nguyên tắc định vị 6 điểm
Bậc tự do theo một phơng nào đó
của một vật rắn tuyệt đối là khả năng di

- Số bậc tự do khống chế không lớn hơn 6, nếu có 1 bậc tự do nào đó đợc
khống chế quá 1 lần thì gọi là siêu định vị. Siêu định vị sẽ làm cho phôi gia công bị
kênh hoặc lệch, không đảm bảo đợc vị trí chính xác, gây ra sai số gá đặt phôi, ảnh
hởng đến độ chính xác gia công. Do đó, trong quá trình gia công không đợc để xảy
ra hiện tợng siêu định vị.
- Không đợc khống chế thiếu bậc tự do cần thiết, nhng cho phép khống chế
lớn hơn số bậc tự do cần thiết để có thể dễ dàng hơn cho quá trình định vị gá đặt.
- Số bậc tự do cần hạn chế phụ thuộc vào yêu cầu gia công ở từng bớc công
nghệ, vào kích thớc bề mặt chuẩn, vào mối lắp ghép giữa bề mặt chuẩn của phôi với
bề mặt làm việc của cơ cấu định vị phôi.

b)a) b)
a)
L
L < DL > D
Khối V ngắn khống chế 4 bậc tự do.Khối V dài khống chế 4 bậc tự do.
Chốt trám định vị 1 bậc tự do.
Chốt trụ ngắn định
vị 2 bậc tự do. Chốt trụ dài định
vị 4 bậc tự do.

Mâm cặp ba chấu định
vị 4 bậc tự do.
L
L > D Hai mũi tâm định vị 5 bậc tự do.