NGHỆ THUẬT DIỄN XUẤT
SÂN KHẤU
Khái niệm Nghệ thuật diễn xuất, hay nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật biểu
diễn... được dùng chỉ một nghệ thuật vốn tồn tại bằng phương thức "diễn" trên sàn
diễn bởi con người (performance). Trong nghiên cứu văn hóa nghệ thuật, cách
tiếp cận performance nghĩa là nghiên cứu một hành động, một sự kiện, một thể
loại hay hình thức từ mọi góc độ để thấy đối tượng thực thi ra sao, bằng cách thức
nào, trong bối cảnh nào, ai là người thực hiện, ai là người tham gia.
Nghệ thuật diễn xuất sân khấu với nghĩa hẹp chỉ nghệ thuật diễn của người
diễn viên trên sân khấu nhằm khắc họa nhân vật của một vở kịch bằng hành động
sân khấu, hàm chứa trong nó không chỉ hành động thể hiện nhân vật trong vở diễn,
mà cả khả năng, cách thức, sự phản ứng... thông qua hành động sân khấu.
Sân khấu là nghệ thuật mang tính tổng hợp cao. Trong một tác phẩm sân
khấu hội tụ giá trị văn học, diễn xuất, hội họa, âm nhạc, múa... Nói một cách hình
tượng, thì sân khấu như một cái lò luyện nên hợp kim, từ những nguyên liệu khác
nhau song liên kết với nhau bởi một số thuộc tính cần.
Thuộc tính sân khấu là một từ trường mạnh để chi phối, hút những thành tố
nghệ thuật cần để tạo nên ngôn ngữ sân khấu. Vũ đạo trong một tác phẩm sân
khấu là vũ đạo sân khấu; hội họa, kiến trúc trên sân khấu trở thành nghệ thuật của
không gian sân khấu - không phải không gian thuần túy; nghệ thuật biểu diễn
không còn mang nghĩa chung của sự trình diễn, biểu diễn, mà sẽ phải là nghệ thuật
diễn xuất sân khấu của diễn viên trong sự thể hiện nhân vật; kịch bản văn học phải
trở thành kịch bản sân khấu. Tất cả các thành tố nghệ thuật tham gia, tạo nên nghệ
thuật sân khấu, đã được mang một màu sắc khác - không còn là nguyên nó khi tồn
tại độc lập, mà chịu sự chi phối của một dòng lực - thuộc tính sân khấu.
Dù kịch nói phương Tây hay kịch hát truyền thống Việt Nam, những thành
tố cơ bản đầu tiên của sân khấu là kịch bản (tích), diễn xuất (trò) và công chúng.
Trong hành trình phát triển, nghệ thuật sân khấu bổ sung cho mình những thành tố
mới: kỹ xảo điện ảnh, âm thanh, ánh sáng hiện đại, sự tạo dựng một “sân khấu
hình ảnh” có khả năng diễn đạt một cách ấn tượng những thay đổi, những biểu
hiện của xúc cảm nhân vật trên sân khấu.v.v...

Kịch bản bao hàm một hành động kịch; diễn viên thể hiện nhân vật là nhờ
thông qua hành động sân khấu; đạo diễn chỉ đạo diễn viên thực hiện hành động
cho chính xác và hiệu quả.
Xét về mặt nội dung: kịch là nghệ thuật hành động. Xét về mặt biểu hiện thì
diễn xuất là nghệ thuật của hành động sân khấu. Hành động vừa là đối tượng mô
tả, vừa là phương tiện miêu tả. Hành động toàn vở diễn được hình thành từ hàng
loạt hành động nhỏ. Là ngôn ngữ nghệ thuật của sân khấu, hành động sân khấu
được chuyển tải bằng hệ thống động tác diễn xuất của người diễn viên như một hệ
thống tín hiệu trong một không gian - thời gian sân khấu. Vì vậy, nghệ thuật diễn
xuất là thành phần trung tâm sự biểu đạt của sân khấu.
Một kịch bản trở nên sống động, được khắc họa vào không gian - thời gian
bằng đời sống tâm hồn, bằng trái tim nóng với nhịp đập đời sống tươi mới của
những con người chỉ có thể dựa vào nghệ thuật diễn xuất của diễn viên trên sân
khấu. Một ý tưởng, một hình tượng nghệ thuật trong cấu tứ của tác giả và đạo diễn
cũng chỉ có thể được thể hiện và biểu đạt bằng nghệ thuật diễn xuất của người diễn
viên.
Nghệ thuật diễn xuất của người diễn viên sân khấu được biểu đạt bằng hành
động sân khấu trong một không gian - thời gian sân khấu. "Nghệ thuật biểu diễn là
nghệ thuật của hành động. Hành động sân khấu chính là cơ sở sáng tạo, là phương
tiện nghệ thuật của người diễn viên"(2). Cuộc sống sân khấu là quá trình hành
động của các nhân vật, từ sự khởi đầu cho đến kết thúc. Sân khấu phản ánh hiện
thực cuộc sống thông qua hành động, bằng diễn xuất của người diễn viên.
Trên sân khấu, người diễn viên chỉ có thể thể hiện được nhân vật của mình
thông qua hành động sân khấu. Diễn viên trường phái Biểu hiện đã từng chỉ chú
trọng diễn xuất ngoại hình nhân vật, khi họ cảm thấy nội tâm nhân vật đã tìm được
vẻ bề ngoài chân xác để biểu hiện. Diễn viên trường phái Thể nghiệm thuần túy lại
chỉ coi trọng "hành động nội tâm", coi nhẹ hình thể. Thực chất, hành động với tư
cách là phương tiện phải là "hành động hữu cơ" (Stanixlawski), là sự kết hợp giữa
nội tâm và hình thể - một sự biểu đạt cả hồn và xác.
Hành động và động tác có mối quan hệ chặt chẽ với nhau: hành động chi

Hành động là ngôn ngữ của sân khấu, song ở Tuồng, Chèo hành động
không diễn ra dưới dạng thường nhật gần với hình thái tự nhiên như ở kịch nói.
Hành động sân khấu trong diễn xuất kịch hát truyền thống diễn ra dưới dạng: hát,
nói lối, động tác được vũ đạo hóa và múa, được tiết tấu hóa.