Sân khấu ước lệ

Sân khấu, tựu trung nổi bật hai dòng: Dòng kịch tính nghiêng về tả
thật và dòng tự sự nghiêng về ước lệ (như Tuồng, Chèo). Trong quá trình
giảng dạy, tôi nhận ra rằng, sinh viên thường tỏ ra khá lúng túng và vất vả
trong việc nắm bắt đặc trưng ước lệ của dòng tự sự, cả về lý thuyết và
thực hành. Ngay cả một số giảng viên và không ít nghệ sĩ giàu kinh
nghiệm, qua trao đổi và tiếp xúc với thực tiễn dàn dựng, cũng không khó
nhận ra đây đó hiểu về ước lệ sân khấu còn khá mơ hồ, nhầm lẫn.
Trước hết, nói về hai chữ ước lệ: Ước là quy ước, định ước… đặt ra
để mọi người làm theo; Lệ là luật lệ không thành văn, đã thành tập quán,
thói quen… được mọi người thừa nhận. Vậy nên ước lệ có thể hiểu là
những quy ước được mọi người thừa nhận và chấp hành. Ví dụ biển báo
có chữ thập đỏ, ấy là bệnh viện; Đèn xanh là đi, đèn đỏ là dừng… ai làm
trái, giao thông sẽ loạn, tai nạn sẽ xảy ra…
Có thể chuyển khái niệm ước lệ trong đời sống để hiểu ước lệ trong
nghệ thuật nói chung, sân khấu nói riêng. Thoạt tiên, hiển nhiên và suy
cho cùng, nghệ thuật nào cũng đều mang tính ước lệ cả. Chẳng hạn, điện
ảnh là một loại hình nghệ thuật có khả năng phản ánh cuộc sống hiện thực
thực nhất, nhanh nhạy và rộng rãi nhất, nhưng vẫn cứ là ước lệ; bởi, một
bộ phim, dù là phim truyền hình nhiều tập trình bày một câu chuyện kéo
dài hàng vài chục năm, với hàng loạt số phận, có khi kéo dài từ tuổi ấu thơ
đến lúc về già, nếu tả thật đúng như cuộc sống thì phim đâu và bao nhiêu
thời gian cho đủ. Và thế là người ta đã phải “bỏ qua” tất cả những gì
không cần thiết, rút ngắn lại, đó chính là ước lệ. Ví dụ như trên màn hình
xuất hiện một bé gái, sau vài đoạn phim, thậm chí sau năm, bảy khuôn
hình, bé gái bỗng thành người đàn bà, ta hiểu vài chục năm đã trôi qua;
hoặc một người chuẩn bị lên đường, “nhoáng một cái” đã từ TP.HCM đến
Hà Nội... Thảy đều là ước lệ cả theo nghĩa rộng nhất của từ này…
Sân khấu, do không gian và thời gian lại co hẹp hơn nhiều - tất cả
diễn ra chỉ trên mấy chục thước vuông sàn gỗ, trong khoảng trên dưới 2

xác nhất, có tín hiệu thông tin cao nhất. Không thế, ước lệ sân khấu sẽ trở
nên khó hiểu, khập khiễng, hình thức chủ nghĩa và tùy tiện. Ví dụ: Trong
cuộc sống, các bữa tiệc thường có rượu. Uống rượu ước lệ thành bữa tiệc
chính là dùng một bộ phận để miêu tả, thể hiện cái toàn thể là hoàn toàn
phù hợp với hiện thực và dễ hiểu. Thế nhưng, chẳng hạn, lấy việc hút
thuốc lá ước lệ cho bữa tiệc thì thật khó hiểu, bởi việc hút thuốc lá có thể
có, có thể không trong một bữa tiệc, không phải bộ phận nhất thiết để làm
nên bữa tiệc. Tương tự, một mái chèo ước lệ thành con thuyền, chiếc roi
ngựa ước lệ thành con ngựa… đều là bộ phận tất yếu trong cái toàn thể,
nghĩa là đều có cơ sở hiện thực và dễ hiểu; thế nhưng, như thường thấy,
kiểu như trên sân khấu bày ra một chiếc vòng tròn to đùng, rồi bảo đó là
núi non, là hang động, thậm chí là biểu tượng cho chiếc xe ngựa, mọi
người bám vào đó mà “phi”… thì quả là có trời mà hiểu, bởi chẳng có cơ
sở hiện thực nào cả: núi non, hang động, xe ngựa sao lại là hình tròn? Chỉ
tổ mắc cười… Thực tế sân khấu quá dư thừa những kiểu ước lệ tùy tiện,
nghiêng về chủ nghĩa hình thức như thế…
Có cơ sở hiện thực, chưa hẳn là ước lệ nghệ thuật, nếu xa lạ với cái
đẹp, cái thẩm mỹ và sự hoàn chỉnh. Về đòi hỏi này, hãy trở lại ví dụ bữa
tiệc. Tiệc thì có ăn, có uống, có ly (chén) và bát, đũa… Bát đũa để ăn, ly
để uống đều có cơ sở hiện thực để nói về bữa tiệc. Thế nhưng dùng bát,
đũa để mô tả ước lệ thì vừa khó, vừa thô thiển còn dùng ly (chén) để uống
thì vừa thanh tao, vừa dễ cách điệu động tác ước lệ. Vậy nên, vì nhu cầu
của cái đẹp, người ta đã dùng cái ly (chén) để mô tả ước lệ bữa tiệc là
hoàn toàn dễ hiểu. Và cái đẹp cũng chính là sự hoàn chỉnh, không đạt tới
sự hoàn chỉnh, tinh tế trong ước lệ thì cái đẹp cũng không còn. Chẳng
hạn, cảnh hai người giữa sân khấu sáng trưng, lại mô tả tình huống nghe
ngóng, mò tìm, đâm, chém… nhau trong đêm tối. Khán giả nhìn thấy hết.
Bởi vậy, từ mỗi động tác như bò, chạy, đâm, chém… đến trạng thái hồi
hộp, lo sợ… của cả hai người - hai nhân vật, chỉ cần diễn viên biểu diễn
vụng về, sơ hở như ban ngày nhìn thấy nhau, không còn là đêm nữa, lập

mơ được trở về cùng đồng đội tiếp tục chiến đấu là không thể thực hiện
được. Cảnh diễn gây xúc động mạnh… Có hàng ngàn ví dụ ước lệ tương
tự, và có thể nói, tất cả các vở diễn tả thật, dù ít hay nhiều, đều có yếu tố
hay thủ pháp ước lệ, không ở mặt này thì ở mặt khác, nhưng vẫn là sân
khấu tả thật, không phải sân khấu ước lệ. Còn sân khấu ước lệ thì đặc
trưng ước lệ đã trở thành nguyên tắc cơ bản, đóng vai trò chi phối, thấm
sâu vào toàn bộ các phương tiện diễn tả và thể hiện của sân khấu ước lệ,
là bản chất của dòng sân khấu này. Trong việc phản ánh hiện thực, sân
khấu ước lệ không có mục đích tạo nên những hình tượng giống hệt ngoài
đời, vì nó không nhằm gây ảo giác như thật: Cái đang diễn ra trên sân
khấu càng được lạ hóa bao nhiêu càng có hiệu quả và hấp dẫn bấy nhiêu,
nghĩa là hiện thực đã được đúc kết và thăng hoa đến mức tối đa dưới bàn
tay sáng tạo tài hoa của nghệ sĩ Tuồng, Chèo đã là như thế. Tính chất