MỸ THUẬT KHẢM XÀ CỪ
TRUYỀN THỐNG
Việt Nam có hơn ba nghìn cây số bờ biển. Vì vậy, vật liệu dùng cho nghề
khảm xà cừ là vỏ ốc và vỏ trai biển không hiếm, nếu không nói là rất sẵn. Nghề
khảm xà cừ cùng với nghề chạm khắc gỗ, đá, đồng đã ra đời ở Việt Nam từ rất
sớm. Nền mĩ thuật đồ đồng Đông Sơn, mĩ thuật chạm khắc đá, gỗ thời Đại Việt,
thời Hậu Lê là những dẫn chứng lịch sử tự hào.
Những thuyết nói về nguồn gốc và ông tổ các nghề mĩ thuật thủ công truyền
thống Việt Nam, trong đó có nghề khảm xà cừ, người ta thường có thói quen định kiến
sai lầm là của người Trung Hoa du nhập vào Việt Nam; hoặc người Việt “đi xứ Tầu”
học được nghề rồi mang về truyền cho đồng bào mình, là những thuyết vốn nặng đầu
óc “phục Hoa”, là căn bệnh nặng, luôn coi văn hóa Hán - Trung Hoa là chuẩn mực, là
trung tâm (Sinocentresme) - “dĩ Hoa vi Trung”.
Lịch sử Việt Nam cho ta biết, nghề khảm xà cừ đã phát triển mạnh vào thời Hậu
Lê, thế kỷ 18. Một trong những làng nghề nổi tiếng ở nước ta là vùng Chuôn-Tre,
huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Đông cũ (nay thuộc ngoại thành Hà Nội). Nghệ nhân được
xem như người có công đầu đưa trình độ khảm trai lên cao nổi tiếng, đó là ông
Nguyễn Kim. Cũng từ đấy, Phú Xuyên có số học trò được ông truyền nghề đã ra Hà
Thành lập phường Nghề ở Cửu Lâu (nay là phố Tràng Tiền - Hàng Khay, Hà Nội).
Ngoài ra cũng còn một số quy tụ ở một số nơi trong thành phố như ngõ 381 Bạch Mai;
ngõ Mai Hương, Hà Nội... Một phân số khác đem theo nghề làm ăn nơi xa rồi định cư
luôn ở đó. Các thế hệ thợ được nhân lên theo nhu cầu của thị trường tiêu dùng. Dần dà
phát triển rộng ra khắp đất nước. Nhưng tập trung nhất bao giờ cũng là các tỉnh đồng
bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ; rồi đến Kinh đô Huế, và tiến sâu vào Sài Gòn, Tây Ninh,
Thủ Dầu Một...
Loại ốc và trai tốt ở nước ta thường tập trung ở hai nơi là vùng biển Quảng
Bình và Quảng Trị. Nhưng sau này khi nghề đã phát triển mạnh-từ Bắc vào Nam, thì
thợ khảm Việt Nam đã mua ốc của Singapore nhập vào. So với ốc Việt Nam, ốc

nói riêng, nó chỉ đẹp và trường tồn khi biết bảo lưu được truyền thống qua cái nhìn và
thi công chất liệu đúng với thuộc tính của chính nó.