VỀ XÂY DỰNG THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

TS. LÊ XUÂN BÁ – Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương
1. Bản chất của “thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” ở Việt
Nam
Trên thực tế, lý luận về mô hình thể chế kinh tế thị trường ở các quốc gia hết sức đa
dạng, phong phú và phức tạp. Hầu như không thể tìm được hai quốc gia nào có hệ
thống thể chế kinh tế hoàn toàn giống nhau và cũng không thể áp dụng mô hình thể
chế kinh tế thị trường của nước này cho nước khác. Vì vậy, mỗi một quốc gia phải
tự chủ động nghiên cứu, tìm tòi mô hình thể chế riêng phù hợp với điều kiện, hoàn
cảnh cụ thể về kinh tế, xã hội, chính trị, truyền thống văn hóa… của quốc gia mình,
dân tộc mình và xu thế khách quan của thời đại.
Ở Việt Nam, mô hình thể chế kinh tế do Đảng khởi xướng và lãnh đạo thực hiện đã có
những thay đổi lớn cùng với những đổi mới trong hoạt động kinh tế – xã hội của đất
nước. Sau 20 năm đổi mới, nhận thức của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta về kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã ngày càng trở nên sáng tỏ. Những nét cơ bản của
một hệ thống lý luận về mục tiêu và bản chất của một nền kinh tế hoạt động theo cơ chế
thị trường tự do cạnh tranh, nhưng vẫn bảo đảm tính định hướng xã hội chủ nghĩa đã
bước đầu được hình thành; trong đó, bước đầu đã xác định phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm:
Thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh”. Giải
phóng mạnh mẽ và không ngừng phát triển sức sản xuất, huy động và sử dụng có hiệu
quả mọi nguồn lực, nâng cao đời sống nhân dân. Đẩy mạnh xóa đói, giảm nghèo, khuyến
khích mọi người dân vươn lên làm giàu chính đáng, giúp đỡ người khác thoát nghèo và
từng bước khá giả hơn.
Phát triển nền kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần, trong đó, kinh tế nhà
nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền
tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân.
Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát
triển; tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển xã hội, văn hóa, y tế, giáo dục và đào

“luật chơi” kinh tế; các chủ thể tham gia “trò chơi” kinh tế và cơ chế tổ chức thực thi
“luật chơi” kinh tế – đã được xây dựng tương đối đầy đủ và đang dần hoàn thiện.
- Bàn về hệ thống “con” liên quan đến “luật chơi” kinh tế: Thời gian qua ở Việt Nam,
điểm nổi bật là đã thiết lập rất nhiều văn bản pháp luật và dưới luật… Nội dung pháp luật
kinh tế ngày càng phù hợp hơn với cơ chế thị trường, với thông lệ quốc tế. Đặc biệt,
khung pháp luật đã cho phép thực hiện những bước đi đầu tiên trong quá trình chuyển đổi
hoạt động quản lý về kinh tế của Nhà nước từ can thiệp trực tiếp sang tác động gián tiếp
vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Bên cạnh đó, một loạt cải tiến trong công tác soạn
thảo, thẩm định, ban hành văn bản cũng như kiểm tra, rà soát và hệ thống hóa các văn
bản pháp luật trên diện rộng và việc phổ biến thông tin pháp luật một cách tích cực đã
góp phần làm cho “luật chơi” đi nhanh vào cuộc sống và chấp hành nghiêm chỉnh hơn.
Có thể nói, toàn bộ hệ thống “luật chơi” kinh tế hiện nay đã không chỉ tạo hành lang pháp
lý cho việc thực hiện quyền tự do kinh doanh, phát triển kinh tế nhiều thành phần, khai
thác hiệu quả các nguồn lực của toàn xã hội, giúp cho thị trường các yếu tố sản xuất quan
trọng (thị trường lao động, thị trường bất động sản, thị trường tài chính, thị trường khoa
học – công nghệ,…) hình thành và vận hành hiệu quả hơn, mà còn tạo dựng và thúc đẩy
nhanh quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Tuy đã có những cố gắng và đạt được những kết quả quan trọng trong hệ thống “luật
chơi”, song cũng phải thừa nhận rằng, hệ thống này hiện vẫn chưa theo kịp nhu cầu, đòi
hỏi của công cuộc đổi mới để phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa. Nhiều văn bản luật pháp quan trọng còn thiếu hoặc không đầy đủ, đặc biệt là
những luật liên quan đến điều chỉnh hành vi cạnh tranh, đến bảo hộ quyền sở hữu, đến xử
lý các vấn đề tranh chấp khác nhau (nhất là tranh chấp về các quyết định hành chính).
Trong một số luật đã ban hành có biểu hiện không nhất quán, nội dung của nhiều luật còn
thiếu tính cụ thể, dồn những vấn đề cho các văn bản dưới luật xử lý, nên dễ làm giảm tính
ổn định của luật. Nội dung một số luật còn mang nặng tư duy chủ quan, bao cấp, cục bộ,
không còn phù hợp với cơ chế thị trường và lợi ích toàn xã hội.
Tính khả thi của một số luật chưa cao do quá trình nghiên cứu xây dựng dự luật chưa
được thực hiện nghiêm túc và cặn kẽ, chưa hình dung được đầy đủ các khả năng có thể
phát sinh trong quá trình thực hiện luật. Tính khả thi của luật chưa cao cũng có phần còn

cho đến nay vẫn chưa đáp ứng được những yêu cầu của công cuộc cải cách về cả tư duy
lẫn kiến thức, điều đó đã cản trở đáng kể tiến trình cải cách và sự phát triển của đất nước.
- Bàn về “cơ chế tổ chức thực thi” luật chơi kinh tế: ở đâu cũng vậy, dù là thực thi cơ chế
tự do cạnh tranh thị trường; cơ chế phân cấp quản lý kinh tế; cơ chế phân bổ nguồn lực;
cơ chế phối hợp hay cơ chế tham gia, báo cáo, giải trình,… bị ảnh hưởng rất lớn trước hết
bởi tư duy của các cơ quan hoạch định chính sách. Ở nước ta tư duy phân biệt đối xử, lợi
ích cục bộ, đùn đẩy trách nhiệm, ôm đồm nhiều nhiệm vụ quá khả năng, đặc biệt tư duy
“công chức” đóng vai trò là “quan”… vẫn còn tồn tại trong một bộ phận không nhỏ cán
bộ, công chức. Vì vậy, với các cách tư duy này đã đẩy doanh nghiệp và người dân luôn ở
vào thế “người đi xin” và công chức là “người cho” – ban phát, hạn chế rất nhiều sáng
kiến kinh doanh trong xã hội cũng như làm nảy sinh thêm nhiều chi phí giao dịch dẫn đến
làm xấu môi trường đầu tư kinh doanh. Ngoài ra, việc giám sát thực thi luật thực hiện rất
lỏng lẻo ở nhiều lĩnh vực dẫn đến xuất hiện rất nhiều hiện tượng lừa đảo, tham nhũng gây
hậu quả nghiêm trọng trong đời sống kinh tế – xã hội. Trong điều kiện đội ngũ công chức
ở một số lĩnh vực còn hạn chế cả về chất lượng và số lượng, việc giám sát càng trở nên
rất khó khăn. Trong khi đó, chúng ta vẫn chưa hình thành được một cơ chế khuyến khích
sự giám sát của các tổ chức ngoài nhà nước, của cộng đồng. Để thực hiện điều này đòi
hỏi phải thúc đẩy nhanh hơn nữa quá trình dân chủ và công khai, minh bạch các chính
sách, các quyết định từ các cơ quan công quyền.
Đi liền với việc xác định nhiệm vụ của Nhà nước trong nền kinh tế là quá trình
phân cấp
quản lý. Trong thời gian qua, việc phân cấp hầu như dựa chủ yếu vào tiêu thức quy mô, ít