2.3 Số nguyên tử
Như đã nói tới trong câu hỏi thảo luận trong một phần trước, các nhà khoa học thuộc giai đoạn
này đã có một ý tưởng rất gần đúng có bao nhiêu đơn vị điện tích nằm trong hạt nhân của các
nguyên tố hóa học khác nhau. Mặc dù ngày nay chúng ta liên tưởng số đơn vị điện tích hạt nhân
với vị trí của nguyên tố trong bảng tuần hoàn hóa học, và gọi nó là số nguyên tử, nhưng họ thì
không hề có ý tưởng gì về một mối quan hệ như thế. Bảng tuần hoàn của Mendeleev trông chỉ
như một công cụ mang tính tổ chức hóa, chứ không có tầm quan trọng vật lí cần thiết nào cả. Và
mọi thứ mà Mendeleec đã làm cũng hợp lí nếu như bạn chuyển lộn ngược bảng lại, hoặc đảo
phía bên trái và bên phải của nó, hay thậm chí bạn muốn đánh số nguyên tố liên tiếp với những
số nguyên thì cũng có tình trạng cho bạn làm như vậy. Bảng tuần hoàn gốc của Mendeleev trong
thực tế là lộn ngược so với bảng tuần hoàn hiện nay.

Trong thời kì ngay sau khi khám phá ra hạt nhân, các nhà vật lí chỉ có sự ước tính thô về điện
tích của những hạt nhân khác nhau. Trong trường hợp của hạt nhân nhẹ nhất, họ dễ dàng tìm
được số electron tối đa mà họ có thể bứt ra bằng những phương pháp khác nhau: phản ứng hóa
học, cho phóng điện, chiếu ánh sáng cực tím, và vân vân. Ví dụ, họ có thể dễ dàng bóc ra một
hoặc hai electron khỏi helium, tạo ra He
+
hay He
++
, nhưng không ai tạo ra được He
+++
, có thể
đoán chừng là do điện tích hạt nhân của helium chỉ là +2e. Thật không may, chỉ có một vài
nguyên tố nhẹ nhất có thể bị bóc ra hoàn toàn, vì càng có nhiều electron bị bứt ra, thì các electron
tích điện âm còn lại sẽ bị giữ càng chặt. Số nguyên tử của các nguyên tố nặng chỉ có thể ngoại
suy thô từ các nguyên tố nhẹ, trong đó số nguyên tử vào khoảng phân nửa khối lượng nguyên tử
biểu diễn bằng đơn vị khối lượng nguyên tử hydrogen. Ví dụ, vàng có khối lượng gấp khoảng
197 lần hydrogen, nên số nguyên tử của nó được ước tính là khoảng phân nửa giá trị đó, hay đâu
đó trên dưới 100. Ngày nay chúng ta biết nó là 79.
Cuối cùng, chúng ta giải quyết vấn đề đó như thế nào ? Bức màn bí ẩn của điện tích hạt nhân

Trên thực tế, tỉ số điện tích của hai hạt nhân có thể thu được từ tỉ số cùng được xác định bằng
thực nghiệm này. Sử dụng kí hiệu chuẩn Z cho số nguyên tử (điện tích của hạt nhân chia cho e),
phương trình sau có thể chứng minh được (ví dụ 1):

m/ Hạt alpha phải hướng thẳng tới vòng tròn ở phía trước ống hình trụ tưởng tượng để tạo ra sự
tán xạ ở góc giữa 19 và 20 độ. Diện tích của vòng tròn này được gọi là “tiết diện” cho sự tán xạ
ở góc 19-20 độ, vì nó là diện tích lát cắt ngang của ống trụ.
Bằng cách tiến hành những phép đo như thế đối với bia xây dựng từ tất cả các nguyên tố, người
ta có thể suy ra tỉ số của tất cả các số nguyên tử, và vì số nguyên tử của những nguyên tố nhẹ
nhất đã được biết, nên số nguyên tử có thể gán cho toàn bộ bảng hệ thống tuần hoàn. Theo
Mosely, số nguyên tử của đồng, bạc và platinum là 29, 47 và 78, tương ứng tốt với vị trí của
chúng trong bảng tuần hoàn. Số liệu của Chadwick cho ba nguyên tố trên là 29,3; 46,3 và 77,4,
với sai số khoảng 1,5 lần điện tích nguyên tố, nên hai thí nghiệm phù hợp tốt với nhau.
Ở đây, không nhất thiết bạn phải sẵn sàng đưa những con số vào phương trình ở trên cho một bài
tập ở nhà hay giải bài toán! Mục tiêu tổng thể của tôi trong chương này là giải thích làm sao
chúng ta biết được những gì chúng ta biết về các nguyên tử. Một lợi thế của việc mô tả thí
nghiệm của Chadwick là phương pháp đó rất giống với phương pháp sử dụng trong những thí
nghiệm vật lí hạt hiện đại, và ý tưởng dùng trong phép phân tích đó quan hệ gần gũi với khái
niệm ngày nay gặp ở mọi ngóc ngách, đó là khái niệm “tiết diện”. Trong sự tương tự với bảng
phóng tiêu, tiết diện sẽ là diện tích của vòng tròn mà bạn ném tới. Lí do tiềm ẩn sau phát minh ra
từ “tiết diện” có thể hình dung như trong hình m. Theo ngôn ngữ này, phát minh ra mẫu hành
tinh của Rutherford đến từ khám phá bất ngờ của ông rằng có một tiết diện khác không cho hạt
alpha tán xạ khỏi vàng ở những góc lớn, và Chadwick xác nhận sự xác định số nguyên tử của
Rutherford bằng cách đo tiết diện tán xạ hạt alpha.
Ví dụ 1. Bằng chứng cho mối quan hệ giữa Z và sự tán xạ
Phương trình ở trên có thể thu nhận từ bằng chứng không chặt chẽ lắm sau đây. Để làm lệch hạt
alpha ở một góc nhất định, cần phải có một thành phần động lượng nhất định theo hướng vuông
góc với động lượng ban đầu của nó. Mặc dù lực do hạt nhân tác dụng lên hạt alpha không phải là
một hằng số, nhưng chúng ta có thể giả sử nó xấp xỉ là một hằng số trong thời gian hạt alpha ở
trong khoảng cách, nói ví dụ, bằng 150% khoảng cách của nó tới điểm gần nhất, và lực là bằng

vàng
/Z
đồng
)
2
lần.
Vì hạt alpha được nhắm hoàn toàn ngẫu nhiên, nên cơ hội cho một hạt alpha chạm trong vòng tỉ
lệ với diện tích của vòng, điều đó chứng minh cho phương trình đã cho ở trên.
Như một ví dụ cho việc sử dụng hiện đại thí nghiệm tán xạ và phép đo tiết diện, có lẽ bạn đã
từng nghe nói tới bằng chứng thực nghiệm gần đây cho sự tồn tại của một hạt gọi là quark top.
Trong số 12 hạt hạ nguyên tử hiện nay được tin là những thành phần nhỏ nhất của vật chất, 6
dạng thuộc một họ gọi là quark, khác với 6 dạng kia ở chỗ lực hút mạnh làm cho các quark dính
chặt vào nhau (Sáu hạt kia gồm có electron cộng với năm hạt nữa, kì lạ hơn). Chỉ có hai loại
quark được tìm thấy vốn dĩ tự nhiên trong vật chất là “quark top” và “quark down”, chúng là hạt
cấu thành nên proton và neutron, còn 4 hạt kia trên lí thuyết được tiên đoán là tồn tại, nên cộng
lại có 6 hạt. (Thuật ngữ kì quái “quark” có nguồn gốc từ một dòng trong truyện của James Joyce
“Ba quark cho ngài Mark”). Mãi cho đến gần đây, chỉ có 5 loại quark được chứng minh là tồn tại
qua các thí nghiệm, và quark thứ sáu, quark top, chỉ có trên lí thuyết. Không có tia hi vọng nào
cho việc phát hiện quark top một cách trực tiếp, vì nó có tính phóng xạ và chỉ tồn tại trong một
phần vô cùng nhỏ của một giây trước khi bốc hơi. Thay vì vậy, các nhà nghiên cứu tìm kiếm nó
tại Phòng thí nghiệm máy gia tốc quốc gia Fermi gần Chicago, Mĩ, đo tiết diện tán xạ của hạt
nhân khỏi hạt nhân khác. Thí nghiệm rất giống với thí nghiệm của Rutherford và Chadwick,
ngoại trừ chỗ hạt nhân tới phải được nâng lên đến tốc độ cao hơn nhiều trong một máy gia tốc
hạt. Va chạm thu được với hạt nhân bia quá mạnh nên cả hai hạt nhân bị phá hủy hoàn toàn,
nhưng, như Einstein chứng minh, năng lượng có thể chuyển hóa thành vật chất, và năng lượng
của va chạm tạo ra một chùm hạt phóng xạ, kì lạ, giống như trận mưa mạt gỗ chết người do một
quả đạn pháo gây ra trong một trận đánh thủy kiểu xưa. Trong số những hạt này có một số quark
top. Tiết diện đo được là tiết diện cho sự sản sinh những kết hợp nhất định của những hạt thứ cấp
này. Tuy khác về chi tiết, nhưng nguyên tắc là giống nhau như đã sử dụng hồi đầu thế kỉ: bạn
đập thứ gì đó vào nhau và xem các mảnh vỡ bay ra để nhìn thấy cái bên trong chúng. Phương

tích điện được phát hiện bay ra khỏi bia giống như các phần bay ra khỏi chiếc xe hơi trong một
vụ tai nạn va chạm tốc độ cao. Phép đo sự lệch của những hạt này trong điện trường và từ trường
cho thấy chúng có cùng tỉ số điện tích trên khối lượng như các nguyên tử hydrogen bị ion hóa
một lần. Rutherford kết luận rằng có những hạt tích điện riêng phỏng đoán đã giữ điện tích của
hạt nhân, và sau này chúng được đặt tên là proton. Hạt nhân hydrogen gồm một proton, và nói
chung, số nguyên tử của một nguyên tố cho biết số proton chứa trong từng hạt nhân của nó. Khối
lượng của proton lớn hơn khối lượng của electron khoảng 1800 lần.