Nguyễn văn huỳnh - võ thanh hoàng
Sâu, bệnh hại
cây ăn trái
(In lần thứ hai)
Nhà xuất bản nông nghiệp
2
Biên soạn
Côn trùng: Nguyễn Văn Huỳnh (chủ biên)
Ph. D. Côn trùng học
Bệnh cây: Võ Thanh Hoàng
M. Sc. Thảo mộc bệnh học
Hình ảnh: Trần Văn Hai
Phó tiến sĩ Côn trùng học
Lê Tấn lợi
Kỹ s Nông học
Khoa Nông học
Trờng Đại học Cần Thơ
3
Mục lục
Lời giới thiệu.............................................................................................................................8
Đặc điểm sinh thái của sâu bệnh hại cây ăn trái và chiến lợc phòng trị...........................9
A. Đặc điểm và phân bố .......................................................................................................9
B. Chiến lợc phòng trị.......................................................................................................10
1. Kỹ thuật canh tác .......................................................................................................10
2. Thuốc hoá học............................................................................................................11
3. Thiên địch..................................................................................................................11
4. Pheromone .................................................................................................................11
A. Sâu ăn hại.....................................................................................................................12
Cam quýt .............................................................................................................................12
Sâu đục lòn lá cam:.........................................................................................................12
Bọ xít cam:......................................................................................................................12

Nhện đỏ...........................................................................................................................22
Rệp sáp ...........................................................................................................................23
Giòi đục trái....................................................................................................................23
Nhãn và chôm chôm............................................................................................................23
Bọ sít nâu ........................................................................................................................23
Bọ xít nhãn......................................................................................................................24
Vạt sành..........................................................................................................................24
Sâu đục gân lá nhãn ........................................................................................................24
Sâu đục ngọn nhãn..........................................................................................................24
Sâu ăn bông.....................................................................................................................25
Rệp bông.........................................................................................................................25
Chuối ...................................................................................................................................25
Sùng đục gốc...................................................................................................................25
Sâu cuốn lá......................................................................................................................25
Rệp chuối........................................................................................................................26
Sâu róm ăn lá ..................................................................................................................26
Sâu nái ăn lá....................................................................................................................26
Sầu riêng và mít...................................................................................................................26
Sâu đục trái .....................................................................................................................26
Rầy bông.........................................................................................................................27
Bọ rầy ăn bông................................................................................................................28
Sâu đục thân....................................................................................................................28
Sâu ăn lá..........................................................................................................................28
5
B. Bệnh hại.........................................................................................................................33
Cam quýt .............................................................................................................................33
Thối gốc chảy mủ ...........................................................................................................33
Vàng rụng lá - Thối rễ ....................................................................................................33
Vàng lá gân xanh (Greening) (Hình 18b).......................................................................34
Tristeza ...........................................................................................................................35

6
ổi.........................................................................................................................................44
Héo khô...........................................................................................................................44
Thán th..........................................................................................................................44
Loét thân.........................................................................................................................45
Đốm lá ............................................................................................................................45
Đốm rong........................................................................................................................45
Thiếu kẽm .......................................................................................................................45
Thối nâu trái....................................................................................................................45
Thối trái sau thu hoạch ...................................................................................................46
Táo.......................................................................................................................................46
Phấn trắng.......................................................................................................................46
Ghẻ táo............................................................................................................................46
Thối cổ rễ........................................................................................................................47
Thối trái ..........................................................................................................................47
Thối nhũn trái .................................................................................................................47
Thối đen trái....................................................................................................................47
Sa-pô-chê và vú sữa .............................................................................................................48
Đốm lá ............................................................................................................................48
Thán th..........................................................................................................................48
Đốm rong........................................................................................................................48
Thối trái ..........................................................................................................................48
Thối mục rễ - chết cây ....................................................................................................49
Thối khô trái vú sữa ........................................................................................................49
Đu đủ...................................................................................................................................49
Đốm vòng (Papaya Ringspot).........................................................................................49
Phấn trắng.......................................................................................................................49
Đốm lá ............................................................................................................................50
Cháy lá............................................................................................................................50
Thối gốc..........................................................................................................................50

Thối rễ.............................................................................................................................58
Mốc hồng........................................................................................................................58
Thối hoa và trái non mít..................................................................................................58
8
Lời giới thiệu
Trong chiều hớng nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp, cải thiện môi trờng và tạo điều
kiện thuận lợi cho việc phát triển công nghiệp chế biến trên cơ sở khai thác một cách hợp lý
các nguồn tài nguyên thiên nhiên cũng nh nguồn nhân lực dồi dào ở nông thôn, việc phát
triển các vờn cây ăn trái giữ một vai trò đặc biệt quan trọng. Chính vì vậy mà từ khi có chủ
trơng của Nhà nớc về việc đa dạng hoá sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế đồi vờn,
phong trào cải tạo vờn tạp, cũng nh thiết lập các vờng cây ăn trái đặc sản đã phát triển
nhanh chóng ở tất cả các tỉnh.
Sự phát triển trên qui mô lớn các vờn chuyên canh cây ăn trái ngoài những lợi ích to lớn thu
đợc, đã làm phát sinh nhiều vấn đề kỹ thuật cần đợc giải quyết, trong số đó vấn đề có yêu
cầu cấp thiết hàng đầu là phòng trừ sâu bệnh hại cây ăn trái. Những nghiên cứu về sâu bệnh
trên cây ăn trái ở nớc ta trong thời gian dài còn rất hạn chế; trong khi đó thì cùng với sự mở
rộng diện tích trồng cây ăn trái, mức độ thiệt hại do sâu, bệnh gây ra ở vùng đồng bằng sông
Cửu Long là một cảnh báo đối với các nhà làm vờn cũng nh các nhà khoa học trong lĩnh
vực này.
Để góp phần giải quyết vấn đề trên, tiến sĩ Nguyễn Văn Huỳnh và kỹ s Võ Thanh Hoàng
cùng các cộng tác viên về hình ảnh đã có nhiều cố gắng để biên soạn quyển
"Sâu bệnh gây
hại cây ăn trái"
này, nhằm cung cấp những thông tin chủ yếu về các loại sâu, bệnh chính trên
cây ăn trái dựa trên các kết quả nghiên cứu của bộ môn Bảo vệ Thực vật Trờng Đại học Cần
Thơ và các tài liệu tham khảo đã đợc công bố ở trong và ngoài nớc. Hiện nay, ở nớc ta
các tài liệu nghiên cứu về thành phần đặc tính sinh học, sinh thái và biện pháp phòng trị sâu
bệnh cây ăn trái còn rất hiếm. Hy vọng rằng quyển sách nhỏ này có thể đáp ứng một phần
nhu cầu về tài liệu tham khảo của các nhà làm vờn, các cán bộ khuyến nông và bảo vệ thực
vật.

rầy mềm, sâu đục vỏ trái
Dòi đục trái, sâu cuốn
lá.
Xoài x x
Rầy bông xoài,sâu đục
cành
Dòi đục trái, rệp bông
Chuối x x x Sùng đục gốc, sâu cuốn lá
Đủ đủ x x Rệp bông Nhện đỏ
ặi
xxx
Dòi đục trái, rệp bông
Nhãn x x x Bọ xít nhãn Sâu đục bông
Táo x x Dòi đục trái, rệp bông
Sa-pô x x
Sâu đục trái, sùng đục
cành, dòi đục trái.
Mận x x
Dòi đục trái, sâu đục
trái
Vú sữa x x
Dòi đục trái, sâu đục
trái
Sầu riêng x x Dòi đục trái, sâu ôn lá
10
Nh vậy, các đặc điểm sau đây cần đợc lu ý trong việc phát triển chiến lợc phòng trị sâu
bệnh hại cây ăn trái:
1. Cây ăn trái là loại cây đa niên, có chu kỳ sinh trởng dài nên có nhiều cơ hội cho côn
trùng tấn công, sinh sản và gây hại hơn là ruộng lúa, vờn rau sẽ đợc thu hoạch và
trồng lại hoàn toàn.

các loài này khó phát triển và ít gây hại, đồng thời cũng vừa phân tán ký chủ của dòi đục trái
ổi và bọ xít nhãn. Nếu trồng thuần chủng cam thì lại có u điểm là dễ tập trung theo dõi để
phòng trị bọ xít cam và bớm đục trái mặc dù mật độ của chúng sẽ cao... Việc xác định thời
điểm bón phân, tới nớc để điều chỉnh cho mỗi loại cây ra hoa tập trung và thu hoạch gọn
cũng dễ phòng trị sâu bệnh.
11
2. Thuốc hoá học
Sẽ ảnh hởng rất nhiều đến sự quân bình sinh thái nên chỉ sử dụng khi nào bắt buộc mà thôi.
Khi đó, cần xác định loại thuốc, liều lợng và thời điểm sử dụng tập trung khi cây ra hoa kết
trái, nên ngng sớm trớc khi thu hoạch
3. Thiên địch
Đây là các loài côn trùng và động vật có lợi nh nhện, chim, cá, ếch, nhái... ăn côn trùng.
Thờng rất đa dạng và phong phú về số loài, mật độ và sự tơng tác giữa chúng và sâu hại, rất
cần đợc nghiên cứu và bảo tồn, tạo điều kiện phát triển và sử dụng trong bảo vệ cây trồng.
Đặc biệt, thiên địch rất cần để trị các loài rệp sáp và rệp bông là đối tợng phát triển nhanh,
truyền bệnh vi rút và khó trị trên cây ăn trái. Việc nuôi kiến vàng trong vờn cam quýt rất có
lợi và đợc phổ biến ở nhiều nớc nh Việt Nam, Trung Quốc, Inđônêsia... Sau đây là một
số loài cây trồng thiên địch rất thờng gặp trong vờn cây ăn trái:
- Bọ rùa (Coccinellidae, Coleoptera): Thân mình tròn, thờng có màu đỏ, đỏ cam với
đốm hoặc vân đen trên cánh, đôi khi có màu đen và rất nhỏ (Hình 1B). Cả ấu trùng
lẫn thành trùng đều ăn các loại rệp cây.
- Dòi ăn rệp cây (Syrphidae, Diptera): Thờng thấy dới dạng những con dòi nhỏ, màu
nâu, chậm chạp, sống trong đám rệp cây để ăn thịt chúng. Thành trùng là loại ruồi có
màu sắc trông giống con ong, thờng bay giữ yên một chỗ, ăn mật và phấn hoa và tìm
đẻ trứng vào đám rệp cây.
- Ong ký sinh: Có rất nhiều loài, kích thớc rất nhỏ mà mắt thờng khó quan sát đợc.
Chúng rất đa dạng về cách tấn công sâu hại, quan trọng nhất là ký sinh trên trứng và
ấu trùng của sâu hại. (Hình 1C)
- Nấm, vi khuẩn và vi - rút ký sinh: Thờng phát triển trong mùa mâ, tấn công và
giết chết ấu trùng và thành trùng của sâu hại (Hình1D)

Bọ xít cam:
Rhynchocoris humeralis
Thunberg, (Pentatomidae, Hemiptera)
Xuất hiện ở khắp nơi, tấn công chích hút trái của cam, quít, chanh, bởi vào giai đoạn trái còn
non, thờng gây hại nặng cho các vờn đã già, có nhiều bóng mát. Có thể nhận biết có bọ xít
khi đi vào vờn nhờ mùi hôi đặc biệt của chúng tiết ra (khi bị động) do hai tuyến chất hôi nằm
ở phía dới ngực nơi đôi chân giữa
Bọ xít trởng thành có hình ngũ giác, dài 5-7mm, màu xanh lục với hai gai nhọn ở phía trớc
hai bên ngực (Hình 6), thờng thấy đậu hoặc bắt cặp trên lá non hoặc trái vào ban ngày trong
các vờn cây râm mát. Con cái có thể sống trên một tháng và đẻ nhiều ổ trứng (từ 10-20
trứng mỗi ổ), màu nâu, xếp thành 2-3 hàng trên lá hoặc trái non. ấu trùng mới nở thờng
sống tập trung, sau đó phân tán đi chích hút trên trái non. ấu trùng không có cánh, hình hơi
tròn, màu xanh lục, có nhiều đốm đỏ trên lng và thời gian phát triển lâu độ 3-4 tuần. Cả ấu
trùng lẫn thành trùng đều chích hút trái non làm cho trái bị chai sợng, vàng rồi thối và rụng;
nơi vết chích có một quầng màu nâu.
Phòng trị: Có thể bắt bằng tay, vợt hoặc dùng cây có gắn chất dính. Biện pháp nuôi kiến
vàng (
Oecophylla smaragdina
- Formicidae, Hymenoptera) trong vờn để xua đuổi bọ xít
cũng đợc nhiều nông dân áp dụng có hiệu quả. Khi mật độ bọ xít cao (quan sát thấy độ 2-3
con/100 trái) có thể phun thuốc trên trái khi còn non (lặp lại một hai lần khi thấy mật độ bọ
xít vẫn còn cao vào 5, 10 ngày sau đó)
13
Sâu đục vỏ trái:
Prays endolemma
Moore. (Yponomeutidae, Lepidoptera) (Hình 9)
Loài sâu hại này mới đợc phát hiện trong mấy năm gần đây, thờng tấn công trái non của
cam, chanh có vỏ dày, nhất là bởi, làm rụng trái non hoặc tạo nên các u lớn trên vỏ trái lớn
lên làm cho trái bị biến dạng, trông xấu xí nên giảm giá trị thị trờng.
Thành trùng là loại bớm rất nhỏ, màu xám, dài độ 4-5mm, đẻ trứng rời rạc trên mặt vỏ của

Phòng trị:
1. Vào mùa trái chín, có thể soi đèn và dùng vợt để bắt bớm vào ban đêm
2. Có thể đặt bẫy vào ban đêm bằng các loại trái chín thơm nh chuối, khóm xắt miếng
có tẩm thêm mật và thuốc trừ sâu nh Furadan, Basudin... để bắt giết bớm. Nên
dùng dây treo lủng lẳng thức ăn trên cây để bớm dễ phát hiện và đậu vào. Ban ngày
nên thu hẹp các bả mồi này để tránh các loại chim ăn và bị ngộ độc.
3. Nên làm vệ sinh vờn để dẹp nơi trú ẩn của bớm vào ban ngày và loại bỏ các loại cây
có thể là nơi đẻ trứng của bớm và phát triển của ấu trùng.
14
Sâu xanh ăn lá cam
Papilio polytes
Linn. và P. demoleus Linn (Papilionidae, Lepidoptera) (Hình 2)
Thành trùng của
P. polytes
là loại bớm rất lớn, màu đen có đốm trắng ở đôi cánh sau, và của
P. demleus
màu vàng với nhiều đốm nâu sặc sỡ trên cả hai đôi cánh trớc và sau. Bớm rất
hoạt động vào ban ngày và đẻ trứng tròn, màu trắng rời rạc trên đọt lá non. ấu trùng nở ra ăn
và ở rải rác trên lá non. Lúc còn nhỏ chúng có màu nâu đậm, thờng nằm bất động trên lá
giống nh cục cứt chim. Khi lớn chúng có màu xanh lục thiên địch. Khi bị tấn công chúng
tiết ra mùi hôi để xua đuổi kẻ thù nhờ hai tuyến hôi ở phía đầu. ấu trùng khi đủ lớn dài đến
30-40mm, treo mình ở mặt dới phiến lá để hoá nhộng. Nhộng màu nâu, một đầu bám vào
mặt dới lá và đầu kia treo nghiêng bằng hai sợi tơ.
Sâu ăn hết phiến lá chỉ còn lại gân chính, thờng làm cây trui lá, nhất lá lúc cây còn nhỏ, do
đó cây bị chậm phát triển. Có thể trị bằng cách bắt sâu bằng tay hoặc phun thuốc khi cần.
Nhộng thờng hay bị nhiều loại ong ký sinh.
Sâu cuốn lá
Thờng thấy có hai loài là Homona cofferia Nietner và Cacoecia micaceana (Walker)
(Tortricidae, Lepidoptera) tấn công vào giai đoạn cây lá non, hoa và đậu trái. Bớm nhỏ, dài
độ 10mm, có màu nâu hình cái chuông, đẻ trứng rải rác trên lá non. ấu trùng màu lục, đầu

trồng với cây con ra lá non thờng xuyên thì nên theo dõi kỹ để trừ rầy khi mật độ còn thấp, ít
có khả năng truyền bệnh vàng lá gân xanh.
16
Rệp cam
Toxoptera citricidus
(Kirkaldy) (Aphididae, Homoptera) (Hình 4)
Đây là loài côn trùng rất nhỏ, dài độ 2mm, màu nâu đen nhng chân có màu nâu lợt, thờng
sống tập trung thành quần thể rất đông ở trên các đọt non. Chúng chích hút nhựa và cả chất
kích thích sinh trởng ở đầu ngọn làm cho chồi và lá non không phát triển đợc và co rúm lại.
Phân của chúng thải ra quyến rũ kiến đến cộng sinh và nấm bồ hóng đến phát triển phủ đen
trên mặt lá làm giảm khả năng quang hợp. Hơn nữa, rệp cam cũng nh các loại rệp khác có
thể truyền bệnh vi-rút qua sự chích hút của chúng (xem phần bệnh). Đặc biệt loài này là tác
nhân truyền bệnh "Ttisteza "rất quan trọng ở các nớc có dùng cam đắng làm gốc tháp (xem
phần bệnh)
Trong điều kiện bình thờng của vùng nhiệt đới, rệp cam cũng nh các loài rệp cây khác
thuộc họ Aphididae thờng không có cánh và đẻ trực tiếp ra con chứ không đẻ trứng. Do đó,
mật độ của chúng phát triển rất nhanh trong một thời gian ngắn. Sau đó, khi hết thức ăn hay
mật độ quá đông chúng sẽ mọc cánh, bắt cặp rồi di chuyển đi tìm nguồn thức ăn mới để đẻ
con và tạo nên một quần thể mới.
Kiến lửa, kiến cao cẳng, kiến hôi... thờng hay đến cộng sinh với các loài rập cây để ăn chất
mật ngọt do rệp thải ra và đồng thời bảo vệ chúng, xua đuổi các loài thiên địch. Do đó, sự có
mặt của các loài kiến này trên cây đánh dấu sự tấn công của rệp cây, cũng nh của rệp bông
và rệp vảy sáp.
Không cần phải trị gì cả vì thiệt hại thờng không lớn và các loài thiên địch của chúng nh bọ
rùa, dòi thuộc họ Syrphidae thờng phát triển rất nhanh để khống chế đợc chúng trớc khi
lây lan rộng. Trong trờng hợp cây con bị tấn công hoăc mật độ rệp quá cao thì có thể phun
một lần bằng các loại thuốc trừ sâu thông thờng.
Rệp bông
Planococcus lilaccinus
Ckll. (Pdeuđococcidae, Homoptera)

Đây là loại côn trùng rất nhỏ thuộc họ Tetranychidae, Acarina. Cả ấu trùng lẫn thành trùng
đều rất nhỏ, màu nâu, vàng lợt hoặc trắng trong tuỳ loài, không cánh, có làm chân trông giống
nh con nhện, thờng bu chích hút bên ngoài vỏ trái non độ 1-2 tháng tuổi trở lại (xem thêm
chi tiết ở đu đủ). ít khi trái bị rụng nhng thờng làm cho vỏ trái sần sùi nh cám (nên
thờng gọi là trái da cám) mất phẩm chất thị trờng. Nếu phát hiện đợc sớm có thể phun
đều lên trái non bằng các loại thuốc đặc trị nhện đỏ, cách khoảng độ một tuần
Giòi đục trái
Dacus dorsalis
Hendell (Trypetidae, Diptera), cũng thờng thấy hiện diện trong vờn cam
quít, tấn công trên trái đất quá chín hoặc trái có vết chích của bớm hoặc bọ xít (xem ở ổi và
hình 7)
18
Xoài
Rầy bông xoài
Idioscopus niveosparsus
(Lethierry) và
I. clypialis
(Lethierry) (Cicadellidae, Homoptera)
thờng làm cho xoài bị rụng bông và không đậu trái.
Cả hai loài có hình dạng và tập quán sinh sống khác nhau. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ về
hình dạng thì loài
I. niveousparsus
có kích thớc lớn hơn (dài độ 4mm), màu xanh đậm với
một băng ngang màu trắng ở gần đầu, còn loài
I. clypialis
thì nhỏ hơn, có màu xanh lợt hơn
và có hai đốm đen ở phía đầu. Bình thờng chúng sống ở trong lá xoài và nhảy xào xạc trong
cây khi ta đến gần. Đến khi xoài ra bông thì chúng di chuyển đến tấn công ở các chồi non.
Con cái dùng ống đẻ nhọn ở cuối bụng đẻ trứng rải rác vào bên trong cuống của chồi non. Độ
6 ngày sau, ấu trùng của chúng nở ra có màu xanh lợt, bu ở cuống bông để chích hút. Phân

phá cho đến khi hoá nhộng. Chu kỳ sinh trởng không quá 1 tháng.
2.
Niphonoclea albata
News: Thành trùng là một loại côn trùng cánh cứng thuộc họ xén
tóc (Cerambycidae, Coleoptera), có thân mình thon dài và rất cứng, râu dài, màu nâu
với nhiều đốm xám ở phía lng, dài độ 20mm. Loài này thờng đẻ trứng vào đầu mùa
19
nắng khi các cành vừa già, tích trữ đủ dỡng để chuẩn bị ra bông hoặc lá non. Thành
trùng chọn một đầu cành khoẻ mạnh rồi dùng hàm bén cắn một vòng vỏ xung quanh,
cách chồi ngọn độ 40-50cm, sau đó con cái đẻ trứng vào trong vỏ của đoạn cành bị
cắn này. Đoạn cành này sẽ rụng lá và chết, thích hợp cho việc đục và ăn của ấu trùng
bên trong. ấu trùng có màu trắng và đầu tròn thay vì dẹp nh của các loài thuộc
Buprestidae. Chu kỳ sinh trởng của loài này cha đợc khảo sát. Thờng thấy tấn
công loài cây ăn trái khác nh sa-pô, măng cụt, dâu, bòn bon...
Việc phòng trị rất khó vì chỉ có một số cành trên cây bị tấn công và cành thờng ở rất cao,
khó bắt sâu hay cắt bỏ cành. Việc sử dụng thuốc hoá học lại khó hơn vì sâu đục ở bên trong
cành.
Bù xè đục thân
Plocaedurus ruficornis
Newm (Cerambycidae, Coleoptera)
Đây là loại bù xè lớn đục trên thân chính hoặc nhánh lớn thờng làm chết nhánh lớn hoặc suy
yếu cả cây. Thành trùng là loại xén tóc lớn thân mình rất cứng, màu nâu đậm, chiều dài thân
mình độ 30-35 mm. Hai cánh cứng màu nâu đen và ngực có hai đôi gai nhọn hai bên. Chân
và râu màu đỏ, đặc biệt râu của con đực rất dài so với con cái. Con cái đẻ trứng trong các
nhánh cây, vết nứt hoặc vết thơng ở trên thân. ấu trùng nở ra đục vào ăn trong vỏ, sau đó
đục vào thân thành những đờng hầm có đờng kính hình tròn. ấu trùng màu trắng, khi đủ
lớn chui ra làm nhộng ngay ở dới vỏ cây. Cha biết đợc chu kỳ sinh trởng của loài này.
Rất khó trị vì ấu trùng ở sâu bên trong. Có thể ngừa bằng cách nh sau:
1. Không nên chặt hoặc lột vỏ gốc cây để kích thích cây ra trái vì sẽ tạo đờng cho con cái đẻ
trứng.

sau thì dòi đủ lớn, đục vỏ trái để chui ra ngoài rồi búng mình để rơi xuống đất và chui vào làm
nhộng trong đất (thờng thì lúc này trái đã thối và rụng nên dòi dễ chui xuống đất hơn).
Phòng trị: Nên thu hoạch trái sớm trớc khi chín. Thu nhặt các trái rụng và đào hố chôn để
diệt dòi còn sống bên trong trái. Nhiều nơi trên thế giới đang dùng methyl euginol, một loại
kích dục tố do con cái của loài này tiết ra để quyến rũ con đực đến bắt cặp, để làm bẫy giết
con đực làm cho trứng của con cái không nở đợc. Chất này cũng có trong lá của cây é tía
(Ocimum sanctum L.) và hơng nhu, nên có thể vò nát lá này mà đặt bẫy. Không nên phun
thuốc hoá học vì vỏ ổi rất mỏng dễ thấm thuốc.
Rệp bông
Planococcus lilacinus
Ckll. (Pseudococcidae, Homoptera)
Đây là loài đa ký chủ, tấn công trên cam, quít, ổi táo, chôm chôm, sa - pa - chê, bòn bon
(Hình 14). Chúng thờng bu chích hút trên hút trên các đọt non, cuống hoa, cuống trái non
làm cho đầu cành bị cong queo, không phát triển đợc, hoa hoặc trái non có thể rụng, trái bị
mất phẩm chất. Rệp bông cũng quyến rũ kiến nh đã trình bày ở phần rệp bông trên cam,
quít.
Sâu đục trái
Thành trùng là loại bớm nhỏ, sải cánh độ 20-25 mm, màu nâu. Bớm cái hoạt động vào ban
đêm, đẻ trứng rời rạc trên các trái non, ở gần cuống của trái táo và ở mặt dới trái ổi và mận.
ấu trùng có màu nâu hồng, đầu nhỏ màu nâu, đục vào trong trái để ăn, đặc biệt rất thích ăn
phần hột của trái. Khi đủ lớn, sâu chui ra ngoài để làm nhộng trong các lá khô chung quanh.
Chu kỳ sinh trởng của sâu rất ngắn, trong vòng một tháng.
Khi sâu có mật độ cao thì có thể phun một lần thuốc khi trái còn non. Nên chọn loại thuốc
mau phân huỷ, ít độc và không nên phun trong 2 tuần trớc khi thu hoạch.
21
Rệp dính
(Coccidae và Diasperidae, Homoptera)
Cũng nh ở trên cam quít, có rất nhiều loài với hình dạng và màu sắc khác nhau, tấn công trên
các loại cây này, đặc biệt là ổi và mận. Chúng chích hút nhựa và tạo nên nấm bồ hóng làm
suy yếu cây, rụng trái. Chúng cũng có rất nhiều thiên địch tấn công nên thờng thì không

chúng thờng hay tấn công sâu non khi vừa mới đục vào trái.
22
Rệp bông
Planococcus lilacinus
Ckll. (Pseudococidae, Homoptera) (Hình 14)
Quan trọng trên cây sa-pô-chê hơn là trên vú sữa. Trên sa-pô, thờng thấy có mật độ rất cao
trên giống địa phơng có da nhám hơn là trên giống Xiêm hay Lồng Mứt (xem đặc tính của
loài này ở cam quít)
Bù xè đục cành
Cerambycidae, Coleoptera (cha định danh)
Loài này tấn công sa-pô-chê và vú sữa, đặc biệt rất trầm trọng trên sa-pô làm chết cành và cả
thân chính nếu không biết cách theo dõi và phòng trị hữu hiệu.
Thành trùng là loại xén tóc nhỏ, dài độ 22 - 25 mm, màu nâu đậm với đốm đen trên cánh,
thờng xuất hiện vào đầu mùa ma. Con cái đẻ trứng rời rạc ở cháng cây hoặc các vết nứt
hay vết thơng bên ngoài vỏ cây. ấu trùng nở ra đục thành đờng hầm ngay dới vỏ cây
(Hình 13). Khi lớn chúng đục vào trong thân gỗ của các nhánh cây lớn hay thân chính và làm
cho cành gãy khi có gió mạnh. Trong mùa nắng khô chúng có thể đục xuống gốc ở gần hoặc
dới mặt đất. Triệu chứng dễ nhận là cành cây bị chảy mủ từng đoạn và phân gỗ trắng đổ ra
ngoài rơi trên lá hay trên mặt đất. Thành trùng có thể sống nhiều tháng, có khả năng bay xa
để đẻ trứng trên nhiều cây. ấu trùng có chu kỳ dài và thờng đủ lớn, ăn phá mạnh trong suốt
mùa nắng để cuối cùng làm nhộng (ngay trong đờng đục) và trởng thành vào đầu mùa ma.
Phòng trị:
Một lão nông ở Tiền Giang có kỹ thuật rất hữu hiệu để trị khi cây đã bị bù xè tấn công: quét
sạch gốc cây sa-pô và thờng xuyên quan sát để dễ phát hiện phân gỗ của chúng thải ra trên
mặt đất ngay dới gốc. Sau đó, tìm đờng đục của chúng trên cây để soi bắt ấu trùng ở bên
trong. Nếu chúng đã đục vào trong thân gỗ hoặc xuống gốc thì dùng bông gòn hoặc giấy tẩm
thuốc trừ sâu nhét vào đờng đục rồi tới nớc cho thuốc thấm vào giết chết ấu trùng bên
trong. Để phòng ngừa, nên tránh gây thơng tích trên thân và nhánh cây, dọn trống các cành
chính để tránh bị bù xè đẻ trứng.
Đu đủ

Nhãn và chôm chôm
Bọ sít nâu
(Coreidae, Homoptera) (Hình 6)
Thành trùng là loại bọ xít khá lớn, thân mình dài độ 20 mm và ngang 5 mm, màu nâu đậm, có
một chỉ đỏ chạy dọc từ giữa hai mắt đến cuối ngực trớc. Ngực trớc có hai gai nhỏ hai bên.
Râu dài bằng phân nửa thân mình gồm có 4 đốt. Đùi của hai chân sau nở to, nhất là ở con
đực. Kim chích dài xếp ở dới ngực kéo dài đến giữa đôi chân sau.
Đây là loài đa ký chủ, tấn công trên đọt non hoặc trái của nhiều loại cây nh cây dừa, cam
quít, nhãn, chôm chôm, ổi... Thành trùng sống lâu độ 2 tháng, đẻ trứng thành từng hàng trên
đọt non hoặc trái non. ấu trùng nở ra sống tập trung trên các phần non của cây và phân tán
dần khi chúng lớn lên. Cả thành trùng lẫn ấu trùng đều chích hút trên đọt non, lá non hoặc
trái từ giai đoạn còn non cho đến khi sắp chín. Đặc biệt trên cây nhãn, gần đây bọ xít gia tăng
mật độ và mức độ gây hại do việc mở rộng diện tích canh tác của loại cây trồng này. Con
trởng thành có khả năng bay xa nên gây thiệt hại nhiều hơn. Chúng chích hút làm cho trái
non bị sợng và trái chín bị thối và rụng.
Con trởng thành bay nhanh nên có thể dùng vợt để bắt hoặc phun lên trái còn non các loại
thuốc trừ sâu ít độc và phải ngng thuốc ít nhất là 2 tuần trớc khi thu hoạch.
24
Bọ xít nhãn
Tessaratoma longicorne
Dohm. (Pentatomidae, Hemiptera)
Loài này chuyên tấn công nhãn, vải và đôi khi cả chôm chôm nữa. Mật độ của chúng ngày
càng tăng khi diện tích canh tác nhãn mở rộng, nh đã thấy tại nhiều nơi ở miền Bắc hiện nay.
Thành trùng là một bọ loại xít lớn, dài 29 mm và ngang 16 mm, thân mình có hình lục giác,
màu nâu vàng, chân và râu trung bình chớ không dài nh bọ xít nâu. Đặc biệt là chúng tiết ra
mùi hôi rất đặc sắc. Con cái đẻ trứng thành từng hàng màu nâu trên lá hoặc đọt non. ấu
trùng nở ra sống tập trung để chích hút nhựa trên các phần này của cây. Vòng đời cũng nh
khả năng sinh sản của loài bọ xít này cha đợc nghiên cứu. Có thể bắt bằng tay hay bằng
vợt.
Vạt sành

Các nghiên cứu về vòng đời và cách gây hại của loại sâu này đang đợc tiến hành. Chúng tôi
đề nghị nên phun thuốc ngừa khi cây vừa ra hoa để giết thành trùng đến đẻ trứng và ấu trùng
còn nhỏ đang ở trong lá và cuống tại những vùng mà hàng năm thờng bị gây hại nặng. Nên
chọn loại thuốc ít ảnh hởng đến sự thụ phấn của hoa để tránh rụng hoa và trái non.
Sâu ăn bông
(Autoba grisescens) xin xem ở Xoài
Rệp bông
(Planococcus lilacinus) xin xem ở ổi.
Chuối
Sùng đục gốc
Cosmopolytes sordidus
Germ (Curculionidae, Coleoptera)
Thờng tấn công trên các vờn trồng chuối lâu năm mà không đợc bứng bỏ củ để trồng lại,
thuộc các loại chuối già, cơm, xiêm... (khác với chuối xiêm bị "sùng" là do bệnh vi khuẩn
Fusarium oxysporium
). Triệu chứng của sùng đục gốc là cây bị ốm, cao, lá rũ và khô sớm
làm cho buồng trái nhỏ lại. Đào gốc lên sẽ thấy củ chuối bị đục thành nhiều đờng hầm màu
nâu. Chẻ củ ra sẽ thấy có nhiều sùng trắng, không chân, dài 12-14 mm, đục ngoằn ngoèo bên
trong làm cho củ bị suy yếu hoặc thối và chết dần. Thời gian phát triển ấu trùng độ 1-2 tháng.
Thành trùng là loại bọ đầu dài, nhỏ, dài độ 12-14 mm, rất cứng, thờng bò lẩn trốn ở dới đất
hoặc trong lá khô. Con cái chui xuống đất và dùng vòi nhọn ở đầu để đục củ chuối đẻ trứng.
ấu trùng nở ra đục và ăn trong củ chuối, chỉ đục dần lên thân (giả hành) khi nào củ đã bị đục
hết.
Để phòng trị sùng đục gốc, trớc hết là nên trồng lại sau 3-4 năm thu hoạch. Đào bứng hết củ
chuối đem chôn sâu để diệt ấu trùng hoặc thành trùng còn sống bên trong. Có thể bẫy bắt
thành trùng bằng cách dùng thân chuối sau khi thu hoạch, chẻ đôi và úp tập trung ở giữa liếp.
Sau đó phun thuốc để giết chúng. ở những vờn chuối chuyên canh có thể rải thuốc trừ sâu
dạng hạt nh Furadan hoặc BHC độ 200g thuốc mỗi gốc chuối sau khi vừa thu hoạch xong.
Sâu cuốn lá
Erionota thrax