KHOA HỌC CÔNG NGHỆ>>>THÀNH TỰU KHCN
KHOA HỌC CÔNG NGHỆ>>>THÀNH TỰU KHCN
Tổng quan tình hình nuôi và tiêu thụ cá rô phi trên thế giới
I. MỞ ĐẦU
Từ những năm 90 trở lại đây, nghề nuôi cá rô phi phát triển mạnh mẽ. Cá rô phi là loài cá
dễ nuôi, ít dịch bệnh, thức ăn không đòi hỏi chất lượng cao, giá thành sản xuất thấp nên
các quốc gia đang phát triển đặc biệt chú trọng phát triển nuôi cá rô phi. Thêm vào đó,
thịt cá rô phi có chất lượng thơm ngon, không có xương dăm nên được người tiêu dùng
ưa chuộng.
Các nỗ lực nhằm phát triển nghề nuôi cá rô phi ở nước ta trong thời gian qua đã đạt được
nhiều thành tựu khả quan như nghiên cứu cải thiện di truyền, quy trình sản xuất giống và
nuôi thương phẩm Tuy nhiên, vẫn chưa có một giải pháp hoàn chỉnh về giống, quy trình
nuôi sạch, tiêu thụ sản phẩm, chế biến, tiếp cận thị trường, xuất khẩu v.v. để xây dựng và
phát triển bền vững nghề nuôi cá rô phi ở Việt Nam. Bài viết này nhằm cung cấp thông
tin khái quát về tình hình nuôi, tiêu thụ cá rô phi trên thế giới và một số giải pháp tiếp cận
để phát triển nghề nuôi cá rô phi ở Việt Nam.
II. TÌNH HÌNH NUÔI CÁ RÔ PHI TRÊN THẾ GIỚI
Cá rô phi là loài cá được nuôi phổ biến thứ 2 trên thế giới, chỉ sau những loài cá chép
(Fitzsimmons, K và Gonznlez, P, 2005). Sản lượng cá rô phi nuôi không ngừng tăng lên
và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện nguồn cung cấp dinh dưỡng cho
người nghèo, nghề nuôi cá rô phi cũng được cho là một sinh kế tốt nhất cho nông dân
thoát khỏi đói nghèo. Trong tương lai, cá rô phi sẽ là sản phẩm thay thế cho các loài cá
thịt trắng đang ngày càng cạn kiệt (WFC 2003). Sản lượng cá rô phi đã tăng lên hơn 4 lần
từ năm 1990 đến 2003. Hiện nay, Trung Quốc là quốc gia có sản lượng cá rô phi đứng
đầu thế giới (710.000 tấn).
Hình 1. Sản lượng cá rô phi trên thế giới qua các năm
(Ghi chú: Giá trị sản lượng cá rô phi năm 2004 là ước tính)
Hình 2. Sản lượng cá rô phi theo các nước và lãnh thổ nuôi (sản lượng cá rô phi của
thế giới là 1.650.000 tấn trong năm 2003) (theo Fitzsimmons, K. và Gonzalez, P., 2005)
Châu Á
Trung Quốc là quốc gia đứng đầu thế giới về nuôi và tiêu thụ cá rô phi. Các hình thức

sản lượng đáng kể cá được khai thác từ tự nhiên. Zămbia có kế hoạch mở rộng nuôi cá rô
phi theo mô hình tổng hợp heo cá, loài được nuôi là cá rô phi địa phương Oreochromis
andersonii và cá rô phi toàn đực dòng Ai Cập. Với hình thức nuôi này, mặc dù mang lại
hiệu quả nhưng chất lượng cá nuôi không đảm bảo yêu cầu vệ sinh.
Ghana và Nigiêria vừa thành lập nhiều trang trại có quy mô lớn và được quản lý tốt. Mục
tiêu là tạo ra sản phẩm xuất khẩu sang thị trường EU. Malauy có một vài trang trại nhỏ,
chủ yếu nuôi các loài cá bản địa O. lodole, O. Karonga, O. squamipinnis và O. shiranus.
Các quốc gia Kenya, Uganda, Tanzania, Môzămbic, Namibia, Botswana, Angola đều có
sản lượng cá rô phi nuôi không đáng kể và các quốc gia này cũng đang có kế hoạch phát
triển nuôi cá rô phi.
Châu Âu
Sản lượng cá rô phi nuôi ở châu Âu rất ít do khu vực này có nhiệt độ thấp không thuận
lợi để nuôi cá rô phi. Bỉ là nước nuôi nhiều nhất với sản lượng đạt khoảng 300 tấn/năm.
Cá rô phi cũng được nuôi ở Hà Lan, Thụy Sỹ, Tây Ban Nha, Ðức, Pháp và Anh. Hiện nay
nhu cầu tiêu thụ cá rô phi ở các quốc gia này tăng lên, cá rô phi được bày bán ở nhà hàng
và hệ thống siêu thị nhằm phục vụ cho một bộ phận dân cư có nguồn gốc từ châu á (Erik
Roderick, 2003).
Trung Ðông
ả Rập Xê út, Cô oét và Lebanon nuôi cá rô phi trong môi trường nước mặn nên loài nuôi
phổ biến là O. spiluris. Do thiếu nguồn nước nên các hoạt động nuôi thường bị giới hạn
trong khi nhu cầu và giá bán cá rô phi rất cao.
III. TÌNH HÌNH TIÊU THỤ CÁ RÔ PHI
Thị trường Mỹ: Mỹ là quốc gia nhập khẩu cá rô phi nhiều nhất trên thế giới. Sản lượng cá
rô phi tươi và đông lạnh nhập khẩu tăng 7,5 lần từ năm 1995 đến năm 2004 (tương ứng
15.000 tấn và 112.939 tấn) trong đó nhập khẩu cá rô phi philê tươi tăng từ 1.500 tấn
(1995) lên 19.480 (2004). Với sản lượng cá rô phi tươi nhập từ Ecuađo chiếm 52%
(Ralph Munoz, 2003 và Infofish3/2005).
Hình 3. Tiêu thụ cá rô phi ở Mỹ (nguồn: Kevin Fitzsimmons, 2003)
*Nhập từ châu Á: Lộ trình thường xuyên mà các nhà xuất khẩu cá rô phi xuất sang Mỹ
là Caliphoócnia, Lốt-Angiơlét và San-Franxiscô. Trong năm 2004, các nhà xuất khẩu vào

cỡ 3-5 được tiêu thụ trong các hệ thống siêu thị bán lẻ. Cá nhỏ hơn cỡ 3 thì rất khó tiêu
thụ. Ðiều này có nghĩa là trọng lượng cá nuôi phải đạt tối thiểu là 357,11 g/con (1 con cá
có 2 miếng phi lê, tỷ lệ phi lê là 2,1). Ðối với cá nguyên con, 3 kích cỡ phổ biến là 0,75-1
lb (340-454 g); 1-1,5 lb (454-681 g); 1,5-2 lb ( 681-908 g). Cá được đánh vảy, bỏ ruột và
đóng gói trong những bao 4,54 kg hoặc 9,08 kg. Chất lượng, uy tín, dịch vụ tốt và giá cả
phải chăng sẽ quyết định sự thành công của việc tiếp thị cá rô phi trên thị trường thế giới.
Từ năm 2002, Bộ Thuỷ sản đã phát động phong trào nuôi cá rô phi xuất khẩu và đặt kế
hoạch đến năm 2010 đạt 300.000 tấn. Hàng loạt đề tài nghiên cứu KHCN, các dự án nuôi
cá rô phi thí điểm đã được tiến hành ở miền Nam và miền Bắc và đã đạt được một số
thành tựu khả quan về sản xuất giống, nâng cao chất lượng giống, sản xuất thức ăn cho cá
rô phi và kỹ thuật nuôi cá rô phi thương phẩm. Tuy nhiên, sản lượng cá rô phi nuôi của
nước ta vẫn còn rất khiêm tốn (30.000-35.000 tấn/năm) và chủ yếu tiêu thụ ở thị trường
nội địa. Như vậy, trong vòng 5 năm làm sao có thể gia tăng sản lượng lên 10 lần. Ðiều
này rất khó nhưng cũng có thể làm được nếu tìm ra được quy trình tiếp cận phát huy sức
mạnh cộng đồng. Nguồn lực từ cộng đồng rất lớn nhưng hiện nay sự quan tâm của người
dân vào đối tượng cá rô phi chưa nhiều. Nguyên nhân cơ bản là lợi ích kinh tế khi đầu tư
vào đối tượng này còn thấp (chất lượng giống kém, khả năng tiếp cận kỹ thuật nuôi mới
còn hạn chế, thị trường tiêu thụ hạn hẹp). Ðể phát triển nghề nuôi cá rô phi thì phải tạo ra
mối liên kết giữa 4 nhà: nhà nước (cơ chế, chính sách ), nhà khoa học (kỹ thuật), nhà
doanh nghiệp (chế biến, tiêu thụ ) và nhà nông (người trực tiếp nuôi).
Giải pháp thực hiện:
*Xác định vùng, địa phương có tiềm năng phát triển nuôi cá rô phi hiện tại và trong
tương lai. Ưu tiên phát triển ở những vùng có điều kiện thuận lợi trước nhằm tạo đà cho
việc phát triển nuôi cá rô phi ở các vùng khác sau này.
*Tiến hành các dự án sản xuất thí điểm theo mô hình sau: hình thành trại sản xuất giống,
hỗ trợ vốn kỹ thuật cho nông dân nuôi trình diễn, liên kết với các xí nghiệp, công ty, chế
biến, tiêu thụ cá rô phi bao tiêu sản phẩm cho nông dân.
*Thời gian đầu, có thể ứng dụng công nghệ sản xuất cá rô phi dòng GIFT đơn tính bằng
liệu pháp hoóc môn nhưng về lâu dài, cần thay thế giải pháp này bằng việc lai tạo cá khác
dòng để tạo cá toàn đực hoặc giải pháp tạo cá siêu đực.