Các hệ thống anten trong thông tin di động
Bài báo này sẽ gửi tới độc giả những kiến thức cơ bản về các hệ thống Anten đã và
đang được nghiên cứu áp dụng trong các hệ thống thông tin di động, bao gồm các
loại các an ten truyền thống áp dụng trong các hệ thông thông tin di động thế hệ
thứ nhất cho đến những hệ thống an ten thông minh đang được nghiên cứu cho các
hệ thống 3G.
ThS. Nguyễn Trọng Đường
Trong thời đại bùng nổ của công nghệ thông tin hiện nay, yêu cầu đối với các dịch vụ
thông tin di động liên tục tăng lên nhanh chóng cả về chất lượng dịch vụ lẫn dung lượng
hệ thống. Điều này bắt buộc các nhà cung cấp dịch vụ phải tìm kiếm các công nghệ mới
nhằm sử dụng một cách hiệu quả nhất phổ tần của họ và nâng cao dung lượng hệ thống
cũng như chất lượng dịch vụ. Một trong những giải pháp hiệu quả nhất cho vấn đề này là
cải tiến công nghệ chế tạo an ten cho hệ thống. Bài báo này sẽ gửi tới độc giả những kiến
thức cơ bản về các hệ thống Anten đã và đang được nghiên cứu áp dụng trong các hệ
thống thông tin di động, bao gồm các loại các an ten truyền thống áp dụng trong các hệ
thông thông tin di động thế hệ thứ nhất cho đến những hệ thống an ten thông minh đang
được nghiên cứu cho các hệ thống 3G.
Tổng quan về Anten và các hệ thống Anten truyền thống
Có nhiều loại an ten đã được nghiên cứu áp dụng trong suốt quá trình phát triển của các
thế hệ thông tin di động, trước khi tìm hiểu về các hệ thống an ten phức tạp, chúng ta hãy
cùng điểm qua hai loại an ten cơ bản được dùng khá phổ biến, đó là an ten đẳng hướng
(omnidirectional antenna) và an ten định hướng (directional antenna).
Hình 1. Anten đẳng hướng và đặc tuyến phủ sóng
An ten đẳng hướng là loại an ten đơn giản dùng để phát và thu sóng đồng đều đối với tất
cả các hướng (Hình 1). Loại an ten này thích hợp cho việc tìm kiếm một máy điện thoại
di động (mobile station - MS) khi không biết chính xác máy này nằm ở vị trí nào, tuy
nhiên nó làm phân tán năng lượng và cường độ tín hiệu đến được MS chỉ bằng một phần
nhỏ của tổng năng lượng tín hiệu phát ra. Để khắc phục nhược điểm này người ta phải
nâng công suất phát, nhưng điều này lại làm tăng sự xuyên lẫn giữa các kênh (còn gọi là
xuyên nhiễu). Nói chung an ten đẳng hướng có nhiều hạn chế về độ tăng ích, hiệu năng
sử dụng phổ tần và khả năng tái sử dụng các kênh tần số.

An ten phân tán phối hợp - Thực hiện việc nhận tín hiệu từ cả hai an ten, sửa sự lệch pha
nhằm phối hợp hai tín hiệu để đưa ra tín hiệu tốt nhất. Hệ thống này không những cải
thiện được hiện tượng fading mà còn tăng được độ tăng ích của an ten (Hình 5).
Hình 5. Sự cải thiện độ tăng ích của anten phân tán phối hợp
Bởi vì cường độ tín hiệu phát ra của trạm gốc (hướng xuống) thường lớn hơn nhiều
cường độ tín hiệu phát ra bởi mobile (hướng lên) nên hệ thống an ten phân tán thường
được dùng ở các trạm gốc để cải thiện tín hiệu thu được từ mobile.
Hệ thống an ten phân tán mặc dù có cải thiện được hiệu ứng fading nhưng vẫn chưa đáp
ứng được đòi hỏi phải giảm xuyên lẫn gữa các kênh, nâng cao độ nhạy, tăng khả năng tái
sử dụng kênh tần số cũng như tăng dung lượng của hệ thống. Các yêu cầu này dẫn đến
việc đòi hỏi nghiên cứu phát triển các hệ thống an ten thông minh hơn cho các hệ thống
thông tin di động thế hệ mới. Phần tiếp sau sẽ trình bày tổng quan về các loại an ten
thông minh đang được nghiên cứu phát triển hiện nay.
An ten thông minh
An ten thông minh là một hệ thống gồm một ma trận các an ten phối hợp với nhau bằng
công nghệ số nhằm tối ưu hoá việc phát và thu tín hiệu. Các an ten này có khả năng tự
động điều chỉnh hướng đặc tuyến phủ sóng của mình sao cho phù hợp nhất với môi
trường tín hiệu. An ten thông minh không những làm tăng chất lượng tín hiệu mà còn làm
tăng dung lượng hệ thống thông qua việc tăng khả năng tái sử dụng kênh tần số. Một số
đặc điểm và lợi ích nổi bật của an ten thông minh được liệt kê trong bảng 1 sau đây.
Bảng 1. Đặc điểm và lợi ích của an ten thông minh
Đặc điểm Lợi ích
Độ tăng ích cao - Tín hiệu vào từ
nhiều an ten được phối hợp để nâng
cao độ tăng ích từ đó tối ưu hoá
công suất phát yêu cầu đối với một
vùng phủ sóng nhất định.
Mở rộng được vùng phủ sóng - Việc tập trung năng
lượng truyền sóng vào trong cell cho phép mở rộng
vùng phủ sóng của trạm gốc. Mặt khác tăng ích trạm

Có tính trong suốt đối với mạng
lưới - Không bị giới hạn bởi một
Cho phép tạo ra các sản phẩm và dịch vụ chất lượng
cao và đưa lại cho các nhà cung cấp dịch vụ một khả
phương thức điều chế hay giao thức
vô tuyến cụ thể nào.
năng cạnh tranh mạnh.
Có nhiều loại an ten thông minh đã và đang được nghiên cứu phát triển, tuy nhiên bài báo
này chỉ đề cập đến hai loại an ten thông minh chính, đó là Hệ thống an ten chuyển beam,
gọi tắt là An ten chuyển beam và Hệ thống an ten ma trận thích nghi, gọi tắt là An ten
thích nghi.
An ten chuyển búp (beam) bao gồm một số các beam cố định được định dạng để tăng độ
nhạy ở một hướng xác định. Hệ thống này đo cường độ tín hiệu để chọn một beam thích
hợp nhất tại thời điểm nhận tín hiệu để phục vụ và nó sẽ chuyển từ beam này sang beam
khác khi máy mobile di chuyển vị trí trong setor. Thay vì định dạng các búp sóng bằng
cách thay đổi cấu trúc vật lý các chấn tử như kiểu an ten định hướng, an ten chuyển beam
kết hợp đầu ra của nhiều an ten một cách đặc biệt nhằm đạt được sự sector hoá chùm
beam một cách tinh vi và linh hoạt hơn nhiều (Hình 6).
Hình 6. Đặc tuyến phủ sóng của anten chuyển beam
An ten thích nghi là loại an ten thông minh nhất cho đến nay. Bằng cách sử dụng nhiều
thuật toán xử lý tín hiệu mới, nó có khả năng vượt trội hơn hẳn trong việc định vị, theo
dõi và xử lý các loại tín hiệu nhằm giảm thiểu độ xuyên lẫn cũng như tăng tối đa cường
độ tín hiệu cần nhận (Hình 7). Mặc dù cả an ten chuyển beam và an ten thích nghi đều cố
gắng tăng độ tăng ích, tuy nhiên chỉ có an ten thích nghi là có thể cho một độ tăng ích tối
ưu cùng với việc định vị, theo dõi và giảm thiểu xuyên lẫn.
Hình 7. Đặc tuyến phủ sóng của anten thích nghi
Yếu tố chính làm cho các hệ thống an ten thông minh trở thành hiện thực chính là nhờ
công nghệ kỹ thuật số. Chúng ta đều biết so với tín hiệu tương tự thì tín hiệu số được
truyền từ đầu phát đến đầu thu với một độ chính xác cực kỳ cao và độ suy giảm rất nhỏ.
Tín hiệu âm thanh dạng tương tự đã được các an ten thông minh thu lại, điều chế chuyển

lý số. Khi một người dùng đi vào một macrosector, An ten chuyển beam sẽ chọn
microsector có tín hiệu lớn nhất để phục vụ người dùng đó. Trong suốt cuộc gọi hệ thống
sẽ kiểm tra cường độ tín hiệu và thực hiện việc chuyển sang beam khác khi cần thiết.
An ten thích nghi (Adaptive)
Nếu An ten chuyển beam dựa vào cường độ tín hiệu tại mỗi thời điểm để chọn một beam
thích hợp thì An ten thích nghi lại dùng các dữ liệu môi trường vô tuyến (RF) để tối ưu
hoá kết nối với người dùng. Đặc tuyến phát xạ của An ten thích nghi được điều chỉnh liên
tục theo sự thay đổi của môi trường vô tuyến nhằm đảm bảo cho hoạt động của hệ thống
là tối ưu.
An ten thích nghi sử dụng kỹ thuật xử lý số để phân biệt tín hiệu mong muốn, tín hiệu do
hiệu ứng đa đường và nguồn xuyên nhiễu, đồng thời tính toán xác định hướng xuất phát
của các thành phần này. Nó liên tục điều chỉnh đặc tuyến làm việc dựa vào sự thay đổi vị
trí cũng như cường độ của cả tín hiệu lẫn xuyên nhiễu. Sự thay đổi liên tục như thế đảm
bảo búp sóng lúc nào cũng hướng về phía tốt nhất, điều này làm cho An ten thích nghi
vượt trội hơn hẳn An ten chuyển beam về mặt chất lượng hoạt động (sự thay đổi beam
trong An ten chuyển beam là không liên tục). Hình 8 miêu tả một ví dụ so sánh dạng búp
sóng mà An ten chuyển beam và An ten thích nghi có thể chọn trong cùng một điều kiện
giống nhau.
Hình 8. So sánh dạng búp sóng mà anten chuyển beam (trái) và anten thích nghi (phải) có
thể chọn trong điều kiện tín hiệu người dùng và xuyên nhiễu giống hệt nhau
Hình 9. Đặc tuyến phủ sóng của các loại anten trong các môi trường khác nhau
Hình 9 trình bày về mối liên hệ giữa vùng phủ sóng của An ten định hướng truyền thống,
An ten chuyển beam và An ten thích nghi. Cả hai loại an ten thông minh đều cho độ tăng
ích cao hơn nhiều so với an ten định hướng. Tuy nhiên trong môi trường có sự xuyên lẫn
cao (môi trường có mật độ người dùng lớn và có sự tái sử dụng tần số cao) thì An ten
thích nghi vượt trội hơn hẳn hai loại kia về độ tăng ích và vùng phủ sóng.
So sánh An ten chuyển beam và An ten thích nghi
Sự tích hợp - An ten chuyển beam được thiết kế và sử dụng rộng rãi trong thông tin di
động tổ ong như là một thiết bị công nghệ thông minh được thêm vào để cải thiện khả
năng hoạt động của hệ thống. Trong khi đó An ten thích nghi dù có nhiều ưu điểm vượt

nghệ này cho phép điều chỉnh ưu tiên việc cung cấp các tần số cho những nơi có mật độ
người dùng cao nhất. Nó liên tục tạo ra các sector khác nhau một cách rất linh động cho
mỗi người dùng và phân bổ các kênh tần cho mỗi sector theo yêu cầu tại thời điểm đó.
Điều này cho phép nâng cao khả năng tái sử dụng kênh tần số, thậm chí có thể tái sử
dung kênh tần trong cùng một cell (Hình 10).
Việc xử lý không gian đòi hỏi phải tích hợp việc đo đạc và phân tích môi trường vô tuyến
ở mức độ cao, do vậy An ten thích nghi thích hợp hơn An ten chuyển beam nhiều trong
việc thực hiện công việc này.
Kết luận
Công nghệ an ten thông minh có thể cải thiện một cách đáng kể về hoạt động cũng như
tính kinh tế của các hệ thống thông tin di động ở những nơi có mật độ người sử dụng cao.
Nó cho phép các nhà cung cấp dịch vụ khả năng nâng cao chất lượng tín hiệu, dung
lượng mạng cũng như vùng phủ sóng. Tuỳ theo hoàn cảnh cụ thể mà các nhà cung cấp
dịch vụ thường có các yêu cầu khác nhau trong việc phối hợp các lợi điểm này tại các
thời điểm khác nhau. Do đó an ten thông minh chính là giải pháp kinh tế và linh hoạt nhất
cho phép họ định cấu hình cũng như nâng cấp cho hệ thống khi cần.
Nhu cầu tăng dung lượng và cải thiện chất lượng dịch vụ hệ thống là một vấn đề cấp thiết
cho hầu hết các nhà cung cấp dịch vụ thông tin di động toàn cầu. An ten thông minh là
một trong những giải pháp khả thi nhất cho vấn đề này. Hiện tại an ten thông minh đã và
đang được nghiên cứu triển khai trên hầu khắp thế giới. Hầu hết các nhà cung cấp dịch vụ
di động lớn trên thế giới đều đã triển khai áp dụng các phiên bản khác nhau của an ten
thông minh cho các hệ thống của mình. An ten thông minh cũng đang được nghiên cứu
áp dụng vào các hệ thống thông tin di động thế hệ thứ 3. ích lợi của an ten thông minh là
điều không ai có thể nghi ngờ, tuy nhiên việc nghiên cứu để chế tạo các an ten thông
minh tinh xảo với giá thành hợp lý là vấn đề mà các nhà nghiên cứu sản xuất cũng như
các nhà quản lý hệ thống trên thế giới đang đặc biệt quan tâm./.