Ánh sáng trong ảnh chân dung
Mình lược dịch bài này với tiêu đề "Studio Lighting Techniques" của tác
giả Chuck McKern để giới thiệu sơ qua khái niệm về ánh sáng trong ảnh chân
dung. Tuy tiêu đề nói về ánh sáng trong studio nhưng vẫn có thể sử dụng được khi
dùng ánh sáng tự nhiên. Trong ảnh chân dung ánh sáng có thể được sử dụng khéo
léo để nhấn mạnh hoặc xóa bớt những điểm khác nhau trên khuôn mặt nhân vật.
Sử dụng đèn trong studio, ánh sáng tự nhiên, tấm phản quang, vv. sẽ dễ dàng hơn
sử dụng flash vì bạn sẽ nhìn thấy hiệu quả trước khi chụp.
Có 4 kiểu ánh sáng:

- Kiểu 1 gọi là "Broad Lighting" tức là nguồn sáng chính đặt ở
vị trí chiếu sáng phía của mặt của nhân vật gần với camera hơn. Kiểu chiếu
sáng này dùng để làm cho người có khuôn mặt gầy trông béo hơn, giảm nét
cá tính trên gương mặt.
- - Kiểu thứ 2 gọi là "Short Lighting" khi nguồn sáng rọi vào
phía bên kia của mặt, ngược với kiểu Broad. Kiểu này thường được sử dụng
khi nhân vật có khuôn mặt trái xoan trung bình. Ánh sáng kiểu này nhấn
mạnh các đường cong, nét gồ ghề trên khuôn mặt. Các đường nét do bóng
đổ có thể được điều chỉnh tăng giảm bằng cách sử dụng thêm đèn fill light
có cường độ yếu hơn. Kiểu chiếu sáng hẹp này có thể dùng để người mặt
béo trông gầy hơn.
- - Kiểu thứ 3 là "Butterfly Lighting" dùng đèn chính đặt phía
trước nhân vật và ở trên cao rọi xuống, chỉnh độ cao sao cho tạo nên bóng
của mũi đổ xuống phía dưới thẳng hàng với mũi. Cách này phù hợp với
người có khuôn mặt trái xoan thông thường, rất phù hợp với phụ nữ vì nó
thường tạo nên vẻ kiêu sang nhưng lại không hợp với đàn ông vì nó làm 2
tai trông có vẻ to hơn.
- - Kiểu thứ 4 là kiểu "Rembrandt Lighting", tạo ra những bức
chân dung giống tranh Rembrandt bằng cách kết hợp short lighting và
butterfly lighting. Đèn chính đặt cao và rọi vào phía mặt không quay về
máy ảnh. Kỹ thuật này tạo một hình tam giác sáng trên gò má gần camera.

các ông kính loại này thường cho ảnh không thật sắc nét, bạn lại có trong tay một
chiếc ống kính hoàn toàn phù hợp để chụp ảnh chân dung đấy nhé. Tất nhiên chiếc
ống kính lý tưởng nhất dùng cho ảnh chân dung ngoài trời vẫn là một chiếc 85mm
f/1,8 hay tương đương như thế. Ưu thế của loại ống kính này là cho phép ta khống
chế dễ dàng độ nét sâu của trường ảnh (D.O.F) đồng thời nó có một độ sắc nét vô
cùng đáng nể với độ phóng đại đủ mạnh để thu được cái thần của nhân vật. Ở khẩu
độ ống kính mở rộng tối đa f/1,8 thì việc chỉnh nét đòi hỏi chính xác cao nhưng bù
lại thì phông nền sẽ có độ lu mờ rất đẹp.
Để có thể giữ nguyên được ánh sáng không gian xung quanh thì việc sử
dụng các tấm phản xạ (mầu trắng hay ánh bạc) để xoá đi bóng đổ là cần thiết. Các
tấm phản xạ này tạo ánh sáng dịu hơn ánh sáng của đèn flash đồng thời cân bằng
ánh sáng của tiền cảnh với ánh sáng phông nền rất tốt. Giống như các nguồn sáng
khác, các tấm phản xạ này cho một ánh sáng rất dịu khi nó ở gần chủ thể. Ta cũng
có thể đạt được kết quả tương tự khi dùng thiết bị làm tán xạ các tia nắng trực tiếp
của mặt trời. Lợi thế của loại thiết bị tán xạ này là nó cho một ánh sáng với nhiệt
độ mầu cao hơn ngay cả với ánh sáng cuối ngày.
Bên cạnh đó bạn không thể thiếu một chiếc đèn flash dùng để làm "fill-in"
trong trường hợp ánh sáng ngược chiều quá mạnh. Ánh sáng của đèn cần phải
được thể hiện một cách kín đáo nhất mà vẫn đảm bảo xoá được các bóng tối không
cần thiết. Bạn có thể dùng các "đầu phản xạ" - Bounce Card - hay "kiểu đầu tán
xạ" - Diffusion Dome. Nếu như ánh sáng của đèn là quá rõ trên ảnh thì bạn hoàn
toàn có thể hiệu chỉnh cường độ sáng của đèn -1/3Ev cho đến -1/2Ev. Trong
trường hợp ánh sáng "lạnh" thì bạn nên dùng thêm một tấm kính lọc mầu vàng nâu
để làm giảm đi ánh sáng tông màu xanh của đèn.
Thể loại ảnh này có khá nhiều cách thể hiện khác nhau như : chụp không
dùng đèn flash, dùng đèn flash nghiệp dư, chiếu sáng kiểu « studio ». Nếu như bạn
vẫn là người ưa thích dùng phim cho thể loại ảnh nghệ thuật này thì từ rất lâu kỹ
thuật phim âm bản cũng như dương bản đã đạt tới một độ nhạy cao cho phép chụp
ảnh trong nhà khong dùng đèn flash mà vẫn đảm bảo chất lượng. NTL xin đơn cử
ở đây hai « lão làng » nhưng chắc chắn khả năng của chúng vẫn luôn là « thanh

Loại đèn flash chuyên nghiệp dùng trong Studio không hề cho ánh sang «
lạnh » vì chúng đã được căn chỉnh ở 5 000 K. Những chiếc đèn này có cường độ
sáng rất mạnh và rất tiện dụng khi ta dùng kết hợp với ô phản xạ kích thước lớn
hay một chiếc « hộp chiếu sáng » - « une boîte à lumière ». Vẫn cùng chung một
nguyên lý như NTL đã nói đến ở trên đây là bạn đặt nguồn sáng càng gần chủ thể
càng tốt. Với loại đèn « torche » có nguồn sáng định hướng thì bạn nên khép sâu
khẩu độ ống kính ở f/16 (khẩu độ sâu nhất mà không làm tán xạ hình ảnh - hiện
tượng « diffraction ») Khả năng hiệu chỉnh hiện tượng tán xạ hình ảnh của các ống
kính « macro » đặc biệt có hiệu quả khi chụp với đèn flash ở f/11 – f/16.
Vậy thì chúng ta sẽ bố trí các nguồn sáng như thế nào?
Rất đơn giản, nó không hề phức tạp như bạn vẫn hình dung. Tùy theo số
lượng nguồn sáng mà bạn có nhiều cách để chiếu sáng. Nếu như bạn chỉ có một
chiếc đèn flash duy nhất thì ta sẽ dùng cách chiếu sáng cạnh, mà cụ thể là đặt flash
về phía bên trái 45° so với chủ thể, và xử lý phần bóng đổ phía bên phải bằng một
tấm phản xạ ánh kim. (Mẹo nhỏ : bạn có thể vò nát tấm giấy nhôm vẫn dùng để
gói thức ăn trong nhà bếp rồi căng nó lên một tấm bìa cứng để dùng thay tấm phản
xạ chuyên nghiệp đắt tiền đấy) Dĩ nhiên là phần bóng đổ vẫn còn nhìn thấy rõ
nhưng nó không còn « tối đen » nữa khi ta đặt tấm phản xạ gần chủ thể. Nếu như
bạn có thêm một chiếc đèn flash thứ 2 để đặt ở phía sau chủ thể nhằm tạo ánh sáng
viền cho mái tóc thì hiệu quả sẽ rất bất ngờ đấy. (Kỹ thuật : bạn nên tăng cường độ
ánh sáng của đèn này lên +0,5Ev cho đến +1Ev và để ý xem hiệu quả của nó có
quá mạnh trên bờ vai không nhé. Với các bạn đang dùng SB-800 thì có thể kiểm
tra hiệu quả chiếu sáng và bóng đổ trước khi chụp bằng nút bấm trên lưng đèn)
Tuy nhiên nếu chủ thể co một mái tóc sáng mầu kiểu châu Âu thì bạn cần hiệu
chỉnh đèn –Ev đấy nhé. Nếu như bạn có thêm chiếc đèn flash thứ 3 thì hãy thay
thế tấm phản xạ bằng chiếc đèn này và hiệu chỉnh cường độ sáng của nó giảm đi
từ -1/3Ev đến -2/3Ev. Trong kiểu bố trí đèn flash này bạn có thể dùng tấm phản xạ
đặt ở phía dưới của khuôn mặt để xử lý phần bóng đổ của hai đèn flash cạnh.
Dĩ nhiên những điều mà chúng ta vừa trao đổi trên đây chỉ là một bước căn
bản mà thôi. Bạn nên thử nghiệm và tìm ra những vị trí mới của từng đèn flash,