Nguồn gốc các điệu xòe?
Trần Vân Hạc
Du khách trong và ngoài nước đã từng đến Tây Bắc, đặc biệt là Mường Lò, Yên
Bái, đều không khỏi trầm trồ thán phục trước những điệu xoè như có lửa của
người Thái, dân dã mà không kém phần hiện đại. Các cô gái Thái trẻ trung, tươi
thắm như những bông hoa rừng uyển chuyển trong những điệu dân vũ. Mường Lò
còn nổi tiếng với sáu điệu xoè cổ, được các nghệ nhân coi là gốc, là khởi nguồn
của các điệu xoè khác.

Mường Lò là cái nôi của người Thái Đen Tây Bắc, bởi vậy nói sáu điệu xoè cổ là
gốc, để từ đó phát triển thành các điệu xoè thì không chỉ dựa trên các suy luận lịch
sử mà cái chính là sáu điệu xoè này thể hiện đầy đủ nhất các thế chân, thế tay và
các hình cơ bản của nghệ thuật dân vũ Thái.
Người có công sưu tầm truyền dạy sáu điệu xoè cổ là ông Lò Văn Biến ở bản
Cang Nà, phường Trung Tâm, thị xã Nghĩa Lộ. Ông nguyên là giáo viên tiểu học,
được đào tạo ở Khu học xá Tây Bắc, thông thạo chữ Thái cổ và văn hoá Thái, say
mê sưu tầm nghiên cứu.
Năm 1995, khi tái lập thị xã Nghĩa Lộ, ông Biến được ngành văn hoá tín nhiệm
mời sưu tầm, khôi phục các điệu xòe Thái. Đúng sở nguyện, ông không quản nắng
mưa, lặn lội tìm đến các nghệ nhân từng nổi danh trong đội xoè từ thời Pháp thuộc
như bà Lò Thị Pành – sinh năm 1918 ở bản Cang Nà, bà Pành từng là đội trưởng
đội xoè. Rồi bà Hoàng Thị Sương ở bản Pắc Kết, bà Lò Thị Mầng ở bản Tông
Co… các bà vui lắm, nói với ông:
- “Mí cốc chắng mí pai, mí sai chắng mí chứa”, (có nghĩa là có gốc mới có ngọn,
có dây mới có cành). Không học các điệu xoè cổ thì không xoè đúng và đẹp các
điệu xoè khác đâu. Ngày trước các bà, các mẹ cũng dạy chúng tôi sáu điệu xoè cổ
trước đấy.
Điều thú vị là sáu điệu xoè cổ mang các hình thế cơ bản, nhưng không gò bó cứng
nhắc, mà ẩn chứa nội sinh và sự biến hoá vô cùng tinh tế:
Điệu xoè vòng (Xé vóng): Đây là điệu xoè cổ nhất, bởi sự đơn giản trong bước vũ.
Quanh đống lửa mọi người không phân biệt độ tuổi và giới tính, nắm tay nhau tiến

thơm tiến vào dịu dàng nhún chân mời rồi lướt sang hai bên, thể hiện tấm lòng
chân tình, hiếu khách của người Thái Tây Bắc.
Điệu tung khăn (nhôm khăn): Vòng xoè tiến lùi theo nhịp trống, dịch chuyển theo
chiều kim đồng hồ, hai tay các vũ công cầm hai đầu khăn piêu tung lên theo nhịp
chân. Vòng xoè như bông hoa bừng nở, lóng lánh sắc mầu diễn tả niềm vui trong
sáng khi có niềm vui, hạnh phúc. Khăn thổ cẩm rực rỡ như muôn sắc mầu của
cuộc sống, thành quả lao động sáng tạo của con người.
Từ các điệu xoè cổ ấy, dần dần các nghệ nhân sáng tạo nên nhiều điệu xoè khác
mô phỏng cuộc sống muôn mầu: Lấy nước, hái bông, múa quạt, dệt vải, bẫy
thú…. Ngắm các điệu xoè Thái Tây Bắc mà như thấy được cuộc sống chiến đấu,
lao động, tư tưởng tình cảm cùng những quan niệm về vũ trụ, đất trời, lửa nước,
những ý nghĩa nhân sinh cao đẹp ẩn chứa trong từng bước vũ. Nếu các điệu xòe
vòng, hấp dẫn bởi sự sôi nổi, mạnh mẽ, lôi cuốn mọi đối tượng tham gia, không
cần luyện tập, thì các bài xòe điệu lại làm say lòng người bởi sự tinh tế, thướt tha,
uyển chuyển.
Điều thú vị là khi xoè, các nữ vũ công bao giờ cũng dùng khăn piêu làm đạo cụ,
khi vắt trên vai, khi nâng trên tay, khi tung lên như ánh cầu vồng làm tăng độ
duyên dáng và truyền cảm của các điệu xoè.
Tuỳ từng vùng, nhạc cụ làm nền có khác nhau. Nếu như ở Quỳnh Nhai (Sơn La)
các điệu xoè uyển chuyển trong tiếng đàn tính, thì ở Mường Lò (Yên Bái) các điệu
xoè sôi nổi, bay bướm, trong nhịp trống, chiêng, khèn, pí…
Cái chung nhất là xoè không thể thiếu trong đời sống văn hoá của người Thái Tây
Bắc: “Không xoè không tốt lúa, không xoè thóc cạn bồ, không xoè trai gái không
thành đôi”
(Dân ca Thái). Có thể nói xoè góp phần nuôi dưỡng và chắp cánh tâm
hồn những người Thái Tây Bắc. Qua mỗi bước xoè con người gần gũi chan hoà
với nhau hơn, tin yêu vào cuộc sống, thêm yêu quê hương đất nước.
Từ cuối năm 1968, nhóm nghiên cứu của Khu tự trị Tây Bắc đã sưu tầm được 36
điệu xoè cổ truyền của người Thái. Song tiếc thay việc phổ cập còn có những hạn
chế, các điệu xoè ngày nay ở nơi này hay nơi khác đã ít nhiều mất đi nét dịu dàng,