Tập trung đầu óc: Điều kiện thành công
Chúng ta đang sống trong thời đại đầu óc bị phân tán thường xuyên do rất nhiều thứ
xung quanh. Phân tán tư tưởng ngăn cản chúng ta trong học tập, làm giảm khả năng
phát triển bản thân, nhưng trước hết những lời khẳng định của giáo sư Mihaly
Csikszentmihalyi, nguyên trưởng khoa tâm lý học, Đại học Chicago (Mỹ), mất năng
lực kiểm soát năng lượng tâm lý cản trở ta cảm nhận sự sung sướng đích thực, cảm
nhận hạnh phúc đích thực. Vì vậy, năng lực tập trung đầu óc ngày nay có ý nghĩa lớn
lao hơn bao giờ hết.
Có thể định nghĩa đơn giản về sự tập trung đầu óc như sau: tập trung đầu óc là năng lực
tập trung sự chú ý vào chính công việc đang làm. Đó có thể là đọc sách, nghe nhạc, rửa
bát, chuyện trò hay giải quyết vấn đề chuyên môn, nghề nghiệp. Có một thực tế không
thể phủ nhận là hiện nay phần lớn chúng ta không biết tập trung đầu óc. Thậm chí khả
năng tập trung sự chú ý vào những việc bình thường nhất cũng được coi là một cố gắng
lớn lao. Cho nên lấy lại sự tập trung chú ý khi có cái gì làm chúng ta phân tán tư tưởng và
lập tức trở lại tập trung như trước đó cũng được coi là một năng lực. Sự tập trung đầu óc
là thành phần quan trọng cấu thành trí tuệ của chúng ta, bởi nếu không có nó thì sự phát
triển bản thân mỗi con người rất khó có thể được thực hiện. Sự tập trung chú ý có thể
diễn ra trong khoảng vài giay đến vài chục giây đồng hồ, nhưng sau thời gian nghỉ, nó chỉ
có thể được trở lại nhờ ý chí mạnh mẽ của mỗi người.
Về tầm quan trọng đặc biệt của khả năng tập trung đầu óc, cả các giáo sư tâm lý học cũng
như các bậc thầy về yoga và triết học Phật giáo đã đề cập nhiều. Giáo sự đại học Chicago
Mihaly Csikszentmihalyi mà chúng ta vừa nhắc tên trên kia đã bỏ ra trên dưới 20 năm để
nghiên cứu điều “suốt đời ám ảnh” ông – như một số người khẳng định – là những tác
nhân ảnh hưởng đến hạnh phúc con người. Các công trình nghiên cứu đã chứng minh
rằng cái làm cho mỗi trải nghiệm trở nên thoải mái, dễ chịu là trạng thái tập trung đầu óc
thật sâu, đến mức bản thân con người hoàn toàn chìm đắm trong công việc đang làm.
Trạng thái này cũng có tên gọi là “chìm đắm” – bởi một người, khi ở trong trạng thái này
sẽ làm việc hết sức mình, bản thân anh ta chính là cái anh đang làm, anh ta mất hết cảm
giác về tự thức. Chúng ta hãy hình dung một nhà phẫu thuật tim mạch trong một ca mổ
phức tạp hay một vận động viên leo núi đang trên đường chinh phục một ngọn núi cao –
sự tập trng đầu óc cao độ là điều kiện dẫn tới thành công trong những công việc họ đang

tâm nhiều hơn đến cuộc trò chuyện với người thứ hai thật sự toàn tâm toàn ý với điều
đang làm thì rõ ràng chúng ta ít quan tâm đến những điều đang diễn ra xung quanh. Nhu
cầu của chúng ta càng lớn bao nhiêu thì chúng ta càng tập trung đầu óc bấy nhiêu vào
việc đáp ứng nhu cầu đó. Trong nhịp sống khẩn trương hàng ngày như hiện nay, thật khó
nhận dạng một cách nhanh chóng và chính xác các loại nhu cầu, khó
trả lời hàng loạt câu hỏi do chính mình nêu ra, cái gì là cơ bản ở đây,
hay tại nơi nào khác. Khi chúng ta không giữ mối liên hệ với các nhu
cầu của bản thân, chúng ta có thể cảm thấy chán nản. Đó là tín hiệu
cho thấy chúng ta không làm cái chúng ta muốn, không làm cái
chúng ta thật sự muốn.
Bằng cách nào chúng ta có thể tập trung chú ý tốt nhất, điều đó phụ
thuộc vào chuyện chúng ta làm gì trong cuộc đời mình và chúng ta
trải nghiệm cái đó như thế nào. Chúng ta rèn luyện năng lực tập
trung đầu óc hay đúng hơn là chúng ta cho phép đầu óc mình chạy
theo những ý nghĩ lẫn lộn, chồng chéo nhau và những cảm xúc trái
ngược nhau của mình. Đầu óc chúng ta càng trống rỗng bao nhiêu,
càng tự do bao nhiêu thì chúng ta càng dễ tập trung chú ý vào những nhu cầu của mình và
dễ xác định những giá trị ưu tiên cho cuộc đời mình.
Sự rèn luyện một cách có ý thức năng lực tập trung đầu óc trong cuộc sống hàng ngày
của chúng ta sẽ cho phép tận dụng hiệu quả hơn thời gian của mỗi người và chuẩn bị tinh
thần để chúng ta bước vào những trải nghiệm mới.
Năng lực tập trung tư tưởng một phần có được do gen di truyền song một phần do chúng
ta tích lũy từ môi trường xung quanh, nhưng giống như các tiềm năng khác, nó có thể
được phát triển thông qua rèn luyện. Trong bất cứ tình huống nào chúng ta có mặt, ở bất
cứ nơi nào chúng ta xuất hiện, chúng ta mang trong mình toàn bộ lịch sử bản thân, toàn
bộ những gì đã trải qua, những kinh nghiệm đã tích lũy. Hầu như chúng ta tập trung đầu
óc một cách máy móc vào những thứ chúng ta cho là cơ bản với mình, những thứ làm nên
sự đam mê của chúng ta hoặc là nhu cầu thiết yếu nhưng hoàn toàn có ý thức. Giữa đám
đông, chúng ta có thể ngay lập tức chú ý đến chàng trai mà từ lâu ta có cảm tình, còn trên
bãi biển, một người sưu tập đá quý có thể nhìn thấy ngay những gì cần cho bộ sưu tập của

ôm con vào lòng thì cái “tôi” của chúng ta trở thành một ông bố hay bà mẹ rất mực
thương con. Cái làm nên giá trị của sự tập trung đầu óc chính là việc chúng ta điều khiển
bản thân một cách có ý thức bằng các tình huống như thế hoặc ít nhất là chúng ta nhìn
thấy các tình huống như thế. Và chính nhờ sự tập trung đầu óc, chúng ta không gắn chặt
mình vào các vai diễn, không phủ định chúng mà chỉ quan sát chúng, rút ra kết luận và
lựa chọn cách giải quyết tốt nhất mà chúng ta có thể lựa chọn thời điểm nhất định. Không
tập trung đầu óc, chúng ta không thể ý thức được vấn đề chúng ta sống bằng cách nào,
chúng ta thiết lập các mối quan hệ như thế nào, với thế giới quanh ta, các mối quan hệ
với những người khác. Chúng ta không sống một cách có ý thức, điều đó không phải do
chúng ta lựa chọn, mà cuộc sống lựa chọn thay cho chúng ta. Chúng ta chỉ có một ảnh
hưởng hạn chế trong chuyện chúng ta đóng góp gì vào cuộc đời của những người khác,
chúng ta chia sẻ gì với thế giới của chúng ta.
Cần phải rèn luyện hàng ngày để trong bộ óc hình thành trạng thái có khả năng trở thành
người quan sát tất cả những gì diễn ra bên ngoài. Khi đó chúng ta có thể tự neu cho mình
câu hỏi, ai đang chỉ đạo chúng ta, bộ phận nào của tâm lý chúng ta có ảnh hưởng lớn lao
nhất đến việc đưa ra những lựa chọn mang tính sống còn đối với cuộc đời ta và liệu
những lựa chọn đó có thiết thực với cuộc sống của chúng ta không?