Phép biện chứng duy vật với việc khắc
phục những sai lầm trong tư duy ở ta

Với bản chất khoa học cách mạng và phê phán, phép biện chứng duy vật, như Mác
và Engen đã khẳng định: "không chịu khuất phục trước một cái gì cả”. Trên một ý
nghĩa nào đó, phép biện chứng duy vật không chỉ đối lập với phép biện chứng duy
tâm , mà nó còn là phương tiện chủ yếu để khắc phục, ngăn ngừa các khuynh
hướng tư duy dẫn đến nhận thức sai lầm các quy luật khách quan chi phối sự biến
đổi của đời sống xã hội.
Những khuynh hướng sai lầm này biểu hiện ra bên ngoài thông qua hoạt động
thực tiễn của con người và làm cản trở, thậm chí triệt tiêu sự phát triển, do đó,
chúng được coi là những căn bệnh. Với ý nghĩa đặc biệt như vậy của phép biện
chứng duy vật, việc đề cao vai trò của nó đối với việc khắc phục những sai lầm
trong tư duy càng trở nên có ý nghĩa hết sức to lớn.
Dưới đây chúng tôi trình bày một số sai lầm tiêu biểu trong tư duy và trong nhận
thức cần được khắc phục và con đường khắc phục chúng.
Về bệnh chủ quan duy ý chí
“Bệnh chủ quan duy ý chí là một sai lầm kép, trong đó chủ thể tư duy vừa mắc
phải chủ nghĩa chủ quan, lại vừa rơi vào chủ nghĩa duy ý chí. Chủ nghĩa chủ quan
chỉ thể hiện khuynh hướng tuyệt đối hoá vai trò của chủ thể trong quan niệm và
hành động, phủ nhận hoàn toàn hay phần nào bản chất và tính quy luật của thế giới
vật chất, của hiện thực khách quan".
Thực chất của căn bệnh này là, trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn,
người ta tuyệt đối hoá nhân tố chủ quan, xa rời hiện thực khách quan, coi thường
các quy luật khách quan của sự vận động và phát triển.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến bệnh chủ quan duy ý chí. Nếu vận dụng nguyên lý
về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội để xem xét thì rõ
ràng, bệnh chủ quan duy ý chí là kết quả nếu không nói là tất cả của những điều
kiện sinh hoạt vật chất - xã hội, cụ thể là của trình độ phát triển thấp kém về kinh
tế. Đó chính là nguyên nhân của những nguyên nhân sau đây:
Bệnh chủ quan duy ý chí là sự thể hiện về trình độ văn hoá, khoa học của chủ thể

lầm về mặt tư duy, nhận thức, 2) nhận thức được nguồn gốc sai lầm đó nhưng
chậm được sửa chữa, khắc phục.
Trong trường hợp thứ hai, ngoài nguyên nhân hạn chế về trình độ nhận thức, trình
độ lý luận dẫn đến lúng túng về biện pháp khắc phục, sửa chữa, sai lầm, theo
chúng tôi, còn có nguyên nhân chủ quan khác. Đó là, do tính bảo thủ hoặc vì lợi
ích cá nhân nên chủ thể tìm cách che giấu khuyết điểm, sai lầm chủ quan, tìm cách
thuyết minh cho "sự sáng tạo hợp quy luật" hoặc tìm cách đổ lỗi cho người khác,
hoặc cho nguyên nhân khách quan... Trong tình hình đó, thay cho việc tìm cách
khắc phục sai lầm thì có thể là thái độ thời ơ, chờ đợi sự may rủi... và do đó, sai
lầm càng trở nên nghiêm trọng.
Như vậy, nguyên nhân lẫn trong hậu quả. Bệnh chủ quan duy ý chí còn dẫn đến tệ
mệnh lệnh hành chính, hình thức chủ nghĩa, bệnh gia trưởng độc đoán chuyên
quyền, ban phát đặc ân, tệ sùng bái cá nhân, tham ô, lãng phí, coi thường người
lao động...
Ở Việt Nam, trong thời kỳ xây dựng CHXH trước đây, chúng ta cũng đã mắc phải
căn bệnh này. Căn bệnh đó biểu hiện ở chỗ, chúng ta đã chủ quan trong việc đánh
giá những khả năng hiện có, vì thế mà sinh ra những ảo tưởng về tốc độ cải tạo,
phát triển kinh tế, và do đó, dẫn đến việc đề ra những chỉ tiêu quá cao trong xây
dựng cơ bản và phát triền sản xuất. Trong cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội
trước đổi mới, chúng ta đã không có được một đường lối, chính sách phát triển
kinh tế thận trọng và khoa học dẫn đường. Sai lầm chủ quan duy ý chí đó là sự vi
phạm nguyên tắc khách quan của sự xem xét, trái với tinh thần của phép biện
chứng duy vật.
Là căn bệnh không chỉ do yếu kém về trình độ nhận thức, trình độ lý luận mà còn
là sản phẩm của một nền sản xuất nhỏ lạc hậu kéo dài, đến lượt nó, bệnh chủ quan
duy ý chí trở thành một trong những nguyên nhân làm cho nền kinh tế bị đình đốn,
sa sút. Do vậy, quá trình khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí phải là sự kết hợp
giữa việc nâng cao trình độ nhận thức, trình độ lý luận, trong đó bao hàm cả việc
nắm vững phép biện chứng duy vật với việc đẩy mạnh đổi mới và phát triển kinh
tế.