Danh Nhân Lê Ngọc HânPGS Chu Quang Trứ
Năm 1999 kỷ niệm 210 năm ngày chiến thắng Đống Đa (1789-1999), đồng thời kỷ niệm 200 năm ngày mất của Công chúa - Hoàng hậu
Lê Ngọc Hân (1799-1999). Nhân dịp này, chúng ta thành kính dâng lên Bà nén tâm hương và cùng nhau ôn lại cuộc đời Bà với những hiểu biết
chân xác dưới lớp bụi thời gian.

Đọc lại những tư liệu ít ỏi trong sử cũ và tham chiếu tộc phả họ Nguyễn Đình ở Ninh Hiệp (Gia
Lâm, Hà Nội), chúng ta biết Lê Ngọc Hân là vợ yêu của vua Quang Trung, cũng là một danh
nhân văn hóa của dân tộc.

Ngọc Hân thuộc hàng công chúa cuối cùng của nhà Lê, đi vào lịch sử bằng cuộc tình
duyên tuyệt đẹp với anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ, đóng góp cho văn học Việt Nam bài
văn khóc chồng Tế vua Quang Trung chân tình thống thiết; và đặc biệt là bài Ai Tư vãn
tha thiết làm rung động Làng người ở mọi thời đại. Nhắc đến sự nghiệp lừng lẫy của vua
Quang Trung, không thể không nhắc đến bà. Và cũng chính bà, với hai tác phẩm văn học
trên, đã sớm nhất đánh giá vua Quang Trung súc tích nhất mà ngắn gọn, dễ nhớ nhất:

Ai tư vãn với lời ca nguyên tác của công chúa Ngọc Hân - ca sỹ Tấn Minh và Nhà hát ca múa nhạc Thăng Long biểu diễn. Một
hình ảnh Ngọc Hân được tái hiện cảm động và dịu dàng. (Ảnh: Dân Trí)

Mà nay áo vải cờ vàng
Giúp dân dựng nước biết bao công trình
Mà nay lượng cả ơn sâu,
Móc mưa tưới khắp chín châu đượm nhuần.

Lê Ngọc Hân và Nguyễn Huệ

công thự Thần vũ tứ vệ quân vụ Tham đốc đặc tứ phong tặng chiêu vũ tướng quân, Đô đốc phủ
Đô đốc Đồng Tri, Tuấn trung hầu. Cụ có 18 người con, gái trưởng là bà Nguyễn Thị Huyền. Bà
được ông bác ruột - đồng thời cũng là cha nuôi đang làm tả thiếu giám (quan hoạn) ở ty Lễ giám
tiến cử làm cung tần cho vua Lê Cảnh Hưng. Bài vị bà ở đền thờ tại Phù Ninh (nay là làng Ninh -
Gia Lâm – Hà Nội) ghi rõ: “Cố Lê Chiêu Nghi Nguyễn Thị Húy Huyền, hiệu Thiện Trung sinh giờ
Dậu ngày mồng 3 tháng 10 năm Quý Dậu (28.10.1753), mất giờ Hợi ngày mồng 1 tháng 8 năm
Quý Mùi (1823), thọ 71 tuổi. Bà Huyền sinh công chúa Lê Ngọc Hân vào giờ Sửu ngày 27 tháng
4 năm Canh Dần (22.5.1770).

Năm 1786 Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc diệt chúa Trịnh, phù vua Lê, song trên thực tế đã thống
nhất Đàng Trong và Đàng Ngoài, được vua Lê Hiển Tông gả công chúa Ngọc Hân đang ở độ
tuổi 16, ít ngày sau vua Lê Hiển Tông băng hà. Bà Nguyễn Thị Huyền góa bụa ở tuổi 33, sau một
thời gian chịu tang chồng đã lui về quê lập dinh Thiết Lâm 100 gian ở xế cửa chùa Pháp Vân để
tiện sang chùa lễ Phật.

Ngọc Hân vào Phú Xuân sống hạnh phúc bên chồng. Cuối năm 1788 được tin quân Thanh xâm
lược đã chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế để chính danh tiến quân ra Bắc,
phong Ngọc Hân làm Hoàng Hậu - tộc phả họ Nguyễn Đình ghi là Trinh Nhất Vũ Hoàng hậu. Sau
khi vua Quang Trung đại thắng quân Thanh, vào đầu xuân Kỷ Dậu lại trở về Phú Xuân, và Ngọc
Hân đã sinh với vua được con gái đầu lòng là công chúa Ngọc Bảo vào giờ Hợi ngày 20 tháng 4
năm Canh Tuất (4.6.1790), rồi hoàng tử Văn Đức vào giờ Mão ngày 14 tháng Giêng năm Tân
Hợi (27.2.1791). Hạnh phúc đang nồng thì năm 1792 vua Quang Trung băng hà đột ngột, Ngọc
Hân ở tuổi 22 đã chịu cảnh góa bụa. Hai bài văn khóc chồng Tế vua Quang Trung và Ai tư vãn
đã nói lên nỗi đau đứt ruột xé lòng của bà. Bà muốn chết theo chồng, nhưng trong đám tang vua
Quang Trung thấy cảnh các con mới 1- 2 tuổi ở trước linh sàng cha:

Gót lân chỉ mấy hàng lẫm chẫm
Đầu mũ mao, mình tấm áo gai
U ơ ra trước hướng đài
Tưởng quang cảnh ấy chua cay lòng này mà bà tạm sống để nuôi con, chờ con qua tuổi ấu thơ,


Sự việc này, bộ Đại Nam thực lục ghi tiếp ở năm 1842: “khoảng năm đầu Gia Long, ngụy đô đốc
tên là Hài ngầm đem hài cốt mẹ con Ngọc Hân từ Phú Xuân về táng trộm ở địa phận xã Phù
Ninh. Thị Huyền ngầm xây mộ, dựng đền, khắc bia giả, đổi lại họ tên để làm mất dấu tích”.

Bà Nguyễn Thị Huyền không có con trai, đã ký hậu 50 mẫu ruộng tốt với làng và chuyển dinh
Thiết Lâm làm đền thờ. Năm 1823 bà Huyền mất, thọ 70 tuổi, dinh Thiết Lâm thờ bà và mẹ con
Ngọc Hân. Vẫn theo tộc phả họ Nguyễn Đình và kết hợp truyền thuyết địa phương, thì vào
khoảng thời gian đời Minh Mạng sang đời Thiệu Trị, có người trong làng tố giác việc thờ cúng
này, vua Thiệu Trị đã cho phá hủy đền thờ ở Dinh Thiết Lâm, quật mộ ba mẹ con Ngọc Hân, đổ
hài cốt xuống sông - nơi này sau dân lập đền Ghềnh thờ bà; chánh tổng bị lột da nhồi trấu, tri
phủ bị cách chức. Bộ sử Đại Nam thực lục năm 1842 cũng xác nhận: “tới đây, việc ấy phát giác,
vua sai hủy đền thờ, đào bỏ hài cốt kẻ ngụy”.

Từ năm 1842 dinh Thiết Lâm bị phá, nền dinh bỏ hoang thành đất công của làng, nhưng dân vẫn
gọi là “Vườn Dinh” và dựng lên đây một “miếu cô hồn” kín đáo thờ Ngọc Hân. Mãi gần trăm năm
sau, đến năm 1937 họ Nguyễn Đình đổi đất với làng lấy lại một phần nền dinh Thiết Lâm và lập
lại đền thờ bà Nguyễn Thị Huyền cùng với Ngọc Hân. Đồng thời, tại bãi cây Đại, cùng với việc
sửa lại mộ bà Nguyễn Thị Huyền, dân làng cũng đắp nắm mộ tượng trưng của mẹ con Ngọc
Hân, tương truyền là chính chỗ mà năm 1842 bị Thiệu trị quật phá.

Như vậy, tại Phù Ninh (nay là xã Ninh Hiệp – Gia Lâm Hà Nội) ngày trong khi Gia Long vừa lật
đổ triều Tây Sơn, hành quyết man rợ vua tôi Cảnh Thịnh, ra sức truy lùng hành tích Tây Sơn, thì
nhân dân đã đón nhận hài cốt mẹ con Ngọc Hân về, xây lăng mộ, dựng đền thờ. Từ năm 1842
không được thờ chính thức thì nhân dân bí mật thờ mẹ con Ngọc Hân dưới dạng “cô hồn”. Và từ
1937 Ngọc Hân cùng với mẹ và hai con lại được thờ trong một nhà thờ nhánh của họ Nguyễn
Đình. Trước sau vẫn ở trên một khu đất cũ là nền dinh Thiết Lâm xưa của bà Nguyễn Thị Huyền.
Cùng với việc thờ cúng này, nhân dân địa phương còn giữ trong chùa làng chiếc trống đồng lớn
(cao 35cm, rộng 55cm) khắc rõ niên hiệu Cảnh Thịnh năm thứ 8 (1801) với nhiều hoa văn đẹp để
rồi giao cho Viện Bảo Tàng Lịch sử Việt Nam quản lý và trưng bày cho mọi người đều biết.