Sử dụng các chế độ ưu tiên khẩu độ,
tốc độ và lập trình
How to use Program, Aperture Priority and Shutter Speed Priority
modes

VinaCamera.com - Đối với nhiều người sử dụng máy ảnh KTS, lúc nào
nên chọn chế độ ưu tiên khẩu độ mở (A ở Nikon / Av ở Canon), ưu tiên tốc độ
cửa chập (S ở Nikon / Tv ở Canon) và chế độ lập trình sẵn (P) là một câu hỏi
phức tạp. Sau đây là hướng dẫn giúp các bạn hiểu rõ các yếu tố tạo nên một
bức ảnh cũng như đặc điểm của từng yếu tố để sử dụng từng chế độ cho phù
hợp.
1. Phơi sáng (exposure)
Một bức ảnh được tạo ra bởi quá trình thu nhận ánh sáng lên cảm biến của
máy ảnh KTS (image sensor) - mà trước đây là bản phim nhựa - tức là cho cảm
biến hay phim “phơi sáng” (exposure). Có ba yếu tố ảnh hưởng tới quá trình phơi
sáng: Độ nhạy ISO, khẩu độ mở (của lỗ điều tiết ánh sáng trên ống kính) và tốc độ
cửa chập (thời gian - thường tính bằng một phần của giây đồng hồ).
- Độ nhạy ISO: càng cao thì cảm biến bắt sáng càng nhạy, ảnh càng sáng
(nếu hai yếu tố kia là không đổi).
- Khẩu độ mở: càng lớn thì luồng ánh sáng lọt qua lỗ điều tiết ánh sáng
(aperture) càng nhiều làm ảnh càng sáng (nếu hai yếu tố kia là không đổi). Chú ý:
Khẩu độ mở được tính bằng chỉ số f/stop, ví dụ f/1.4, f/2.8, f/8 hay f/32; chỉ số này
càng nhỏ thì khẩu độ mở càng lớn và ngược lại.
- Tốc độ cửa chập: Cửa chập là bộ phận mở ra (rồi đóng lại) khi bấm máy
nhằm điều chỉnh thời gian phơi sáng của cảm biến. Tốc độ cửa chập càng chậm,
thì thời gian phơi sáng càng nhiều, dẫn tới ảnh càng sáng (nếu hai yếu tố kia là
không đổi).
Ở máy ảnh sử dụng phim nhựa truyền thống, độ nhạy ISO phụ thuộc vào
loại phim người chụp sử dụng, ví dụ phim ISO-100, ISO-400; hai yếu tố khẩu độ
mở và tốc độ cửa chập đều được điều chỉnh bằng tay (cơ học) bằng cánh điều
chỉnh vòng khẩu độ trên ống kính (aperture ring) và vòng tốc độ trên thân máy

của chủ thể muốn chụp và việc rung tay máy cầm chụp (hand-holding), dẫn tới
hình ảnh ghi nhận sẽ bị nhòe mất nét (blur). Mỗi người chụp có khả năng giữ cho
máy không rung ở tốc độ tối thiểu cho phép, nhưng nhìn chung, để đảm bảo ảnh
không bị nhòe do rung tay máy, tốc độ cửa chập an toàn nhất để có được hình ảnh
nét căng (stack sharp) phải là 1/250s (giây). Trong nhiều trường hợp ánh sáng quá
yếu đòi hỏi phải đặt tốc độ của chập rất chậm - như 1/60s, 1/30s hay 1 giây và thấp
hơn, thâm chí ngay cả những tay máy lão luyện cũng phải đặt máy lên chân máy
(tripod) mới có thể triệt tiêu được hiện tượng rung tay. Tuy vậy, dù tay máy của
bạn có vững đến đâu đi chăng nữa và ngay cả chân máy cũng không thể khiến chủ
thể đứng yên để chụp (như trong chụp thể thao, chim thú, v.v…) vì vậy vẫn phải
tăng tốc độ cửa chập lên cao - ví dụ: chụp chim trời bay lượn thường phải đặt ở tốc
độ lớn hơn 1/1250s) để loại bỏ hiện tượng nhòe ảnh.
Trong điều kiện ánh sáng không thuận lợi như quá sáng hay quá tối, điều
chỉnh tốc độ cửa chập là giải pháp duy nhất tạo phơi sáng hợp lý. Trong điều kiện
quá sáng, sau khi đã khép tối đa khẩu độ mở mà ống kính cho phép, người chụp sẽ
phải điều chỉnh tăng tốc độ cửa chập để giảm hơn nữa giá trị phơi sáng của bức
ảnh. Ngược lại, trong điều kiện ánh sáng quá yếu, sau khi đã mở ống kính ở khẩu
độ lớn nhất, người chụp sẽ phải giảm tốc độ cửa chập, đôi khi xuống rất thấp mới
bảo đảm đủ sáng cho ảnh - và sẽ phải sử dụng chân máy để bảo đảm ảnh không bị
nhòe.
Đặc điểm khẩu độ mở
Điều dễ hiểu là khẩu độ mở càng lớn (chỉ số f/stop càng nhỏ) thì ảnh càng
sáng. Tuy nhiên, đi kèm mới lượng ánh sáng đi qua “lỗ” điều tiết ánh sáng
(aperture) trong ống kính còn có các đặc điểm (cả mong muốn và không mong
muốn) tạo hiệu ứng khác nhau cho mỗi bức ảnh.
Khẩu độ mở lớn giúp người chụp tạo phơi sáng phù hợp cho ảnh trong điều
kiện ánh sáng yếu mà vẫn muốn duy trì tốc độ cao để tránh hiện tượng rung tay
máy. Nhưng khẩu độ mở càng lớn lại làm cho chiều sâu ảnh trường (depth of field
/ DOF) càng nhỏ và tăng hiệu ứng nhòa mờ mất nét ngoài vùng căn nét (bokeh)
trên cùng một bức ảnh. Hơn nữa do công nghệ sản xuất ống kính, các khẩu độ mở

4. Ưu tiên tốc độ cửa chập (shutter speed priority)
Ở chế độ ưu tiên tốc độ cửa chập, máy ảnh KTS cho phép người chụp đặt
tốc độ cửa chập - cũng như ISO và cân bằng trắng - còn máy sẽ tự động điều chỉnh
khẩu độ mở để bảo đảm ánh sáng cho ảnh.
Gợi ý sử dụng chế độ ưu tiên tốc độ - S (Nikon) / Tv (Canon)
- Người chụp muốn bảo đảm triệt tiêu hiện tượng rung tay máy khi cầm
chụp, nhiều người chụp thường đặt ở tốc độ từ 1/125s-1/250s để đạt được điều này.
- Trong điều kiện ánh sáng môi trường điều hòa, không quá gắt và không
quá yếu, hay các trường hợp chụp trong nhà có ánh sáng môi trường tương đối ổn
định, không phải chụp ngược sáng, v.v… chế độ S/Tv cũng cho phép người chụp
giản thiểu tính toán phơi sáng bằng cách đặt một tốc độ chụp cố định (cùng ISO và
WB cố định).
- Trong trường hợp sử dụng ống zoom (tiêu cự thay đổi) có khẩu độ mở
thay đổi theo tiêu cự, việc đặt một tốc độ cố định cũng giúp giản thiểu tính toán
phơi sáng khi chuyển tiêu cự chụp (zoom ra, zoom vào)
- Trong trường hợp sử dụng đèn flash số có TTL (through-the-lens) với ánh
sáng tương đối không đổi giữa các kiểu chụp và bảo đảm tốc độ đồng bộ đèn
(flash sync speed).
5. Ưu tiên khẩu độ mở (aperture priority)
Ở chế độ ưu tiên khẩu độ mở (A / Av), máy ảnh KTS sẽ cho phép người
chụp chủ động đặt khẩu độ mở - cũng như ISO và cân bằng trắng - còn máy sẽ tự
động điều chỉnh tốc độ cửa chập để bảo đảm ánh sáng cho ảnh.
Gợi ý sử dụng chế độ ưu tiên khẩu độ mở - A (Nikon) / Av (Canon)
Với chế độ này, người chụp muốn chủ động điều chỉnh chiều sâu ảnh
trường (DOF) để chủ động:
- Tăng DOF bằng cách đặt khẩu độ mở nhỏ (f/stop lớn) tạo độ nét sâu cho
ảnh phong cảnh hay đảm bảo các chủ thể ngoài vùng căn nét cũng có độ nét cao
như chụp một nhóm người, chụp cận cảnh phóng đại (macro), v.v…;
- Giảm DOF bằng cách đặt khẩu độ mở lớn (f/stop nhỏ) tạo hiệu ứng xóa
phông (blur background) cao làm nổi bật chủ thể trong các tình huống như chụp