Ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu đặc biệt
1. Bản chất tín hiệu của hệ thống ngôn ngữ
Ngôn ngữ là một hệ thống tín hiệu, nó khác với những hệ thống vật chất khác
không phải là tín hiệu, chẳng hạn, kết cấu của một cái cây, một vật thể nước, đá,
kết cấu của một cơ thể sống v.v… Bản chất tín hiệu của ngôn ngữ thể hiện ở
những điểm sau:
1. Các yếu tố của những hệ thống vật chất không phải là tín hiệu có giá trị đối
với hệ thống vì có những thuộc tính vật thể tự nhiên của chúng. Hệ thống tín
hiệu cũng là hệ thống vật chất nhưng các yếu tố của nó có giá trị đối với hệ
thống không phải do những thuộc tính vật thể tự nhiên của chúng mà do những
thuộc tính được người ta trao cho để chỉ ra những khái niệm hay tư tưởng nào
đó.
2. Tính hai mặt của tín hiệu. Mỗi tín hiệu là cái tổng thể do sự kết hợp giữa
cái biểu hiện và cái được biểu hiện mà thành. Cái biểu hiện trong ngôn ngữ là
hình thức ngữ âm, còn cái được biểu hiện là khái niệm hay đối tượng biểu thị.
3. Tính võ đoán của tín hiệu. Mối quan hệ giữa cái biểu hiện và cái được biểu
hiện là có tính võ đoán, tức là giữa hình thức âm và khái niệm không có mối
tương quan bên trong nào. Vì thế, khái niệm "người đàn ông cùng mẹ sinh ra và
sinh ra trước mình" trong tiếng Việt dược biểu thị bằng âm [anh], nhưng trong
tiếng Nga, lại được biểu thị bằng âm [brat]. Khái niệm ấy được biểu thị bằng
[anh] hay [brat] hoàn toàn là do sự quy ước, hay do thói quen của tập thể quy
định chứ không thể giải thích lí do.
4. Giá trị khu biệt của tín hiệu. Trong một hệ thống tín hiệu, cái quan trọng là
sự khu biệt. Thuộc tính vật chất của mỗi tín hiệu ngôn ngữ thể hiện ở những đặc
trưng có khả năng phân biệt của nó. So sánh một vết mực trên giấy và một chữ
cái chúng ta sẽ thấy rõ điều đó. Cả vết mực lẫn chữ cái đều có bản chất vật chất
như nhau, đều có thể tác động vào thị giác như nhau. Nhưng muốn nêu đặc
trưng của vết mực phải dùng tất cả các thuộc tính vật chất của nó: độ lớn, hình
thức, màu sắc, độc đậm nhạt v.v…, tất cả đều quan trọng như nhau. Trong khi
đó, cái quan trọng đối với một chữ cái chỉ là cái làm cho nó khác với chữ cái
khác: Chữ A có thể lớn hơn hay nhỏ hơn, đậm nét hơn hay thanh nét hơn, có thể

những yếu tố tương đối đồng loại. Chẳng hạn, hệ thống âm vị bao gồm tất cả các
âm vị, hệ thống từ vựng bao gồm tất cả các từ và đơn vị tương đương với từ, hệ
thống hình vị bao gồm tất cả các hình vị v.v… Hệ thống âm vị lại có thể chia ra
hệ thống nguyên âm và hệ thống phụ âm, hệ thống hình vị có thể chia ra hệ
thống hình vị thực và hệ thống hình vị hư, hệ thống từ vựng có thể chia ra hệ
thống từ đơn và hệ thống từ ghép v.v…
3. Các đơn vị ngôn ngữ làm thành những cấp độ khác nhau. Khi nghiên cứu,
người ta thường chia các yếu tố của ngôn ngữ vào các cấp độ khác nhau. Cấp độ
là một trong những giai đoạn nghiên cứu của ngôn ngữ được quy định bởi
những thuộc tính của những đơn vị được phân xuất trọng khi phân tách chuỗi lời
nói một cách liên tục từ những đơn vị bậc cao đến những đơn vị bậc thấp. Các
đơn vị thuộc cấp độ khác nhau có quan hệ tôn ti, tức là các đơn vị bậc thấp "nằm
trong" các đơn vị bậc cao và các đơn vị bậc cao "bao gồm" các đơn vị bậc thấp.
Thí dụ: câu bao gồm các từ, từ bao gồm các hình vị, hình vị bao gồm các âm vị.
Ngược lại, âm vị nằm trong hình vị, hình vị nằm trong từ, từ nằm trong câu. Vì
vậy, âm vị, hình vị, từ và câu là những cấp độ khác nhau.
Khái niệm cấp độ gắn liền với tổng thể