Người đầu tiên khám phá tranh lụa truyền thống
Việt Nam

Trong cuộc đời và trong cả hội họa cũng vậy, rất có thể anh bỏ qua
không cần Thượng Đế, nhưng anh, kẻ khổ đau, anh không thể bỏ qua
không cần tới một điều cao hơn: chính là đời anh, quyền năng sáng tạo."
Đó là câu nói của danh họa Vincent VanGogh mà Giáo sư họa sĩ Lê văn
Đệ thường nói với các học sinh trường Cao đẳng Mỹ thuật Gia Định
ngày xưa.
Họa sĩ Lê văn Đệ (24/8/1906-16/3/1966) sinh tại Mỏ Cày, Bến Tre,
trong một gia đình nhà nho. Thân sinh là cụ Lê Quang Hòe. Gia đình có
13 người con, Lê văn Đệ là con thứ mười nên ở nhà có tên là Dix
(Mười). Học trung học tại trường Taberd Sài Gòn rồi thi vào trường Cao
đẳng Mỹ thuật Đông Dương Hà Nội, năm 1925. Ông học với giáo sư
họa sĩ người Pháp Victor Tardieu và Joseph Inguivaberty. Các bạn cùng
thời với ông sau này đều nổi tiếng, như họa sĩ Nguyễn Phan Chánh, Lê
Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn…
Sau 5 năm theo học, ông đậu thủ khoa năm 1930, khóa I Cao đẳng Mỹ
thuật Đông Dương, và được học bổng du học Pháp.
Thời gian này ông đã tạo được điểm son trong lịch sử mỹ thuật VN: Hội
Nghệ sĩ Quốc gia Pháp, tại Paris ngày 1/5/1932 tổ chức cuộc triển lãm
tranh, tượng; ông đoạt giải nhì với ba tác phẩm Mụ Thầy Bói, Bến Ga
Monparnass, và Người Đàn Bà Cài Đầu.
Trong những năm học tại Paris, tác phẩm của ông luôn gây được sự chú
ý tại thủ đô Ánh Sáng. Với thành tích rực rỡ này ông được nhận thêm
học bổng tu nghiệp tại Ý và Hy Lạp.
Theo Đông Dương Tuần báo, vào năm 1934 , có hơn 40 tờ báo Pháp đề

Khi vẽ thì không vẽ theo lối công bút của Trung Quốc mà là nhuộm màu
từng bước, mỗi lần vẽ xong phải rửa cho cặn màu trôi đi, sau đó lại
nhuộm thêm cho đến khi thấy độ màu ổn định mới thôi. Một bức tranh
lụa đẹp, ngoài nội dung, bố cục, màu sắc, phải thể hiện được sự óng ả
của thớ lụa, chất lụa. Nếu vẽ rửa nhiều nước thì độ mướt của chất lụa sẽ
giảm, chà cọ nhiều tơ lụa sẽ bị xù lông, hoặc mặt lụa bị lì, lụa không còn
độ bám của màu nữa, lúc đó người vẽ phải thay lụa mới. Màu trắng
trong tranh thường được chừa lại bằng nền lụa, ngoài nét ra, các mảng
thường được dùng cọ bản để đánh màu cho tan đều, chuyển độ trung
gian giữa nét và khối hòa quyện vào nhau. Chính vì thế, tranh của ông
thường óng ả, mềm mại, thớ lụa rõ ràng, bố cục mạch lạc, quý phái, dễ
tạo nên cảm giác có một lớp nước rất mỏng, trong trẻo, dịu dàng, đưa
người thưởng ngoạn quên đi phần nào cái đau khổ của phận người, của
một kiếp phù sinh.
Năm 1942, ông quy tụ các họa sĩ tài danh lúc bấy giờ, lập ra nhóm Nghệ
thuật An Nam, tổ chức nhiều triển lãm gây tiếng vang lớn, với những tác
phẩm đi vào lòng người như: bức tranh lụa Rèm Thưa, Mẫu Tử, … tại
Hội chợ Triển lãm Mỹ thuật Quốc tế lần I ở vườn Tao Đàn Sài Gòn; bức
Nắng Hè là một trong những bức tranh lụa nổi tiếng nhất vào những năm
cuối đời ông; năm 1959 Sở Văn hóa Thông tin Hoa Kỳ đã in trang nhất,
bìa lịch tết để tặng bạn đọc.

Tranh lụa Lê Văn Đệ

Đến năm 1954, Hiệp định Genève chia đôi đất nước, một số giáo sư và
sinh viên Mỹ thuật di cư vào Nam. Chính phủ thời bấy giờ quyết định
thành lập trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Gia Định, và cử họa sĩ Lê
văn Đệ làm Hiệu trưởng đầu tiên của trường. Những sinh viên khóa đầu
tiên do vị thầy khả kính Lê văn Đệ hướng dẫn đều đã thành danh như
họa sĩ Hiếu Đệ, Trương Thị Thịnh, Vũ Thị Ngà, Nguyễn Văn Minh,