CHÂU PHI ĐEN VỚI MẶT NẠ VÀ TƯỢNG GỖ MỸ THUẬT
Sự phát hiện muộn màng
Châu Phi là xứ sở của mặt nạ và tượng gỗ.
Michel Leiris (nhà nghiên cứu châu Âu) viết:
“Mặt nạ châu Phi bản chất huyền bí, trình bày
hoạt động của nhân vật hàm hồ, vừa là hình ảnh,
vừa là thực tế, quan hệ mật thiết trong cuộc lễ
khai tâm”.
Nam giới dùng mặt nạ trong các cuộc tế lễ, nhảy
múa. Đàn bà, trẻ con không được sờ vào mặt.
Mặt nạ là hình ảnh siêu phàm, ảnh hưởng thuyết
duy linh hồn cho rằng người và môi trường đều
do lực lượng thần bí vô hình chi phối.
Con đường phát hiện nghệ thuật châu Phi đen
nhiều gian nan, khúc khuỷu. Thoạt đầu do những người thích “chơi vật lạ” mang ở
ngoại quốc về, sau đến các nghệ sĩ và nhà khoa học ngắm nhìn chăm chú mà chưa
hề biết rõ gốc gác. Thế kỷ 19 châu Âu duy lý nhìn vùng đất hoang vu Phi châu về
nhân chủng học hơn là nghệ thuật. Mặt nạ, tượng gỗ và đồ thờ cúng bị coi là mọi
rợ, vứt đi, “nghệ thuật dã man”, sơ đẳng của nền văn minh “tiền lo-gic”!
Châu Phi được thế giới biết đến chủ yếu là điêu khắc (trước tiên ở châu Âu) trước
đó, nhưng được coi là đích thực có giá trị từ 1906 khi các họa sĩ Lập thể Pháp

tạo) có nét mặt thanh thản bằng gỗ đen bóng, sống động. Mặt nạ Pumu ở Công gô
sơn trắng hay diễn tả hình ảnh người phụ nữ có đôi mắt xếch. Người Denđê có mặt
nạ hình tam giác, cằm nhỏ, nhọn bằng xương hay ngà voi làm bùa chú trong buổi
hành lễ khai tâm.
Tượng vùng Đông, Nam Phi, người Nilôtích (vùng sông Nin) tạc pho tượng đôi rất
lớn thờ người chết với bộ mặt kéo dài.
Châu Phi, xứ sở mặt nạ mang vẻ đẹp thần bí không gì so sánh. Nó nhắc về những
bình minh hoang vu xa vắng thuở đất trời tạo lập và thường không mang tính con
người. Tính thiêng liêng ra đời khi qui luật vũ trụ bị phá vỡ quan hệ với thời gian
vô trật tự tàng ẩn những sức mạnh nguy hiểm. Mặt nạ có khi tượng trưng huyền
thoại về gốc tích, ác thiện của Thượng đế và bản năng mơ hồ con người không rõ
ràng
Có mặt nạ bảo vệ, mặt nạ đánh lừa, mặt nạ chiến đấu, lễ khai tâm Mặt nạ thờ vật
thiêng màu đen. Hiểu được nó như đọc được mật thư. Mặt nạ Công gô thì đoán mã
như đoán mộng. Càng suy đoán càng thêm khó hiểu. Với người không khai tâm thì
mặt nạ là “nhà nhiều tầng gác” người khai tâm coi là hạ thế từ gác trời xuống đất.
Mặt nạ diễn tả cõi đi về của thần linh, những xáo trộn trật tự chống chọi với đấng
sáng tạo. Mặt nạ dùng làm uy lực chính trị, uy lực xã hội, biểu tượng của thần
thánh và những vẻ đẹp luôn bất ngờ. Do là vật thờ cúng nên chúng được làm ra
không cần để giống cái gì ! Phũ phàng và táo tợn với hiện thực, mạnh tay bóp méo
hình thức, xóa bỏ hình ảnh thật của đời sống bằng thứ kỷ hà học thần thánh, tạo ra
hình thức của cái vô hình, cuộn xoáy vào siêu thực và trừu tượng đây chính là
khởi nguồn của hội họa phương Tây hiện đại. Mặt nạ Pongne giống hình tượng của
Klee, mặt nạ Xirigiơ gợi nhớ đến Vasarely
Nhưng hoạt động thẩm mỹ châu Phi không chỉ thu hẹp trong lĩnh vực sáng tác tạo
hình. Nó là một tổng thể phức tạp thiên về nghe nhìn; kết hợp giữa nhạc, múa, thơ,
kiến trúc, hội họa và điêu khắc. Trong tự do vùng vẫy, điêu khắc vẫn nổi bật nhất.
ở đây có mối quan hệ giữa nghệ thuật và con người sáng tạo. “Nghệ thuật nhân
thể” nhằm thay đổi bản thân. “Nghệ thuật về xung quanh” cụ thể hóa và sắp xếp lại
quanh mình.

nhiệm vụ lớn lao về văn hóa là khai thác và sử dụng văn nghệ dân gian, cơ sở cho
nền nghệ thuật hiện đại châu Phi ngày nay. Khẩu hiệu của họ: “Hãy biết ơn sâu sắc
vốn nghệ thuật dân gian, coi đó như bà mẹ linh hồn của nền văn hóa”. Mặt nạ và
tượng gỗ châu Phi đen mãi mãi là đặc sắc, tỏa sáng trong kho tàng văn hóa nhân
loại.