Những nền văn minh đã
mất ở châu mỹ

Phần 1: Văn minh Olmec Bắt đầu từ năm 1938, nhà thám hiểm Matthew Stirling dẫn
đầu 8 cuộc thám hiểm do National Geographic tài trợ tới
Tobasco và Veracruz của Mexico để tiến hành các hoạt động
khảo cổ. Tại đây, họ phát hiện ra 18 tượng đá lớn hình đầu
người, là những bằng chứng còn sót lại của nền văn minh
Olmec cổ xưa đã nằm sâu dưới lòng đất suốt 15 thế kỷ.

Châu Mỹ được phần còn lại của thế giới biết đến từ thế kỷ
XV – XVI Tây lịch, được gọi là châu lục Tân thế giới. Tuy
nhiên, châu Mỹ thực chất không hề là châu lục mới vì trong
lịch sử châu lục này đã từng có rất nhiều nền văn minh hình
thành, phát triển huy hoàng rồi sụp đổ trước khi người châu
Âu phát hiện ra nó. Khoa học hiện đại đã tiến hành nhiều
công trình với quy mô lớn để mang văn minh châu Mỹ cổ ra
thế giới, nhờ đó những bí mật ngàn năm chưa giải của những
nền văn minh bản địa này đã lần hồi được hé mở, trong đó
nổi bật nhất là hai khu vực Trung Mỹ và Nam Mỹ. Trong loạt
bài giới thiệu về nền văn minh châu Mỹ cổ đại, chúng tôi lần
lượt giới thiệu những nền văn minh tiêu biểu của hai khu vực
này, đầu tiên hãy là Trung Mỹ.

Tổng quan các nền văn minh Trung Mỹ cổ đại, có nhiều cách
chia thời kì niên đại khác nhau. Tiêu biểu, nhóm các tác giả

Sang trung kì thời kì Hình thành (900-400trCN), Le Venta
nổi lên thành trung tâm văn minh Olmec tiêu biểu. Nhiều
tượng điêu khắc đá với các kích thước vừa và nhỏ được tìm
thấy, bên cạnh đó là nhiều di chỉ mộ táng với nhiều đồ vật
tùy táng và những chiếc mặt nạ bí ẩn.

Di chỉ La Venta Tượng thần ở Chatcatzingo Trong giai đoạn này đã bắt đầu xuất hiện nhiều tổ chức nhà
nước sơ khai, sự liên kết với các khu vực lân cận cũng như
nghề thương mại. Nhiều hiện vật khảo cổ được tìm thấy cho
thấy người Olmec đã từng chiến thắng, cai trị và buôn bán
với một số vùng lãnh thổ xung quanh. Ngoài Le Venta, hai
khu vực khác cũng nổi lên trở thành các trung tâm văn minh
tầm cỡ như San Jóse Mogote ở thung lũng Oaxaca và
Chalcatzingo ở Morelos. San Jóse Mogote nổi tiếng với các
cấu trúc điêu khắc cộng đồng quy mô lớn và mô hình các
làng dân cư rải rác; còn Chatcatzingo nổi tiếng với nhiều hiện
vật nghệ thuật đá mang tính tôn giáo.

Mô hình Kim tự tháp Cuicuilco Cư dân thành Cuicuilco

Vào cuối kì thời Hình thành, các trung tâm văn minh sớm kể

tộc khác) đã bắt đầu sử dụng ba hệ thống lịch khác nhau.
Loại thứ nhất là thánh lịch. Thánh lịch hình thành từ sự kết
hợp tuần hoàn của hai vòng, vòng thứ nhất có 13 số (từ 1 đến
13), và vòng thứ hai gồm 20 tên gọi thần linh khác nhau. Do
vậy, một năm theo thánh lịch Olmec có 260 ngày (13x20),
mỗi ngày có tên gọi hoàn toàn khác nhau. Chẳng hạn, khi
phương Tây nói “thứ sáu ngày 23 tháng 9” thì cư dân Trung
Mỹ cổ nói là ngày “3 Imix” (Imix: tên thần). Loại thánh lịch
này ngày nay vẫn được nhiều cộng đồng bản địa châu Mỹ sử
dụng. Loại thứ hai là dương lịch. Một năm theo dương lịch
cổ Trung Mỹ gồm 18 tháng, mỗi tháng dài 20 ngày, cộng với
5 ngày riêng biệt nữa, tổng cộng một năm có 365 ngày, gần
đúng với Tây lịch ngày nay. Trong dương lịch Olmec, mỗi
ngày trong tháng đều được gọi bằng tên của một vị thần hộ
mệnh, hoàn toàn khác biệt với tên thần trong thánh lịch. Ví
dụ, thánh lịch gọi thứ sáu ngày 23 tháng 9 là “3 Imix” thì
dương lịch gọi là “15 Zac” (Zac: tên thần). Loại lịch thứ ba
hình thành từ sự kết hợp hai loại lịch trên, hình thành các
vòng chu kỳ, mỗi vòng dài 52 năm. Ví dụ, thứ sáu ngày 23
tháng 9 là “3 Imix, 15 Zac” thì phải đến 52 năm sau mới gặp
lại ngày này.

Cư dân Olmec – họ là ai?
Hiện cho đến nay chưa có lời khẳng định chắc chắn về nguồn
gốc của người Olmec cổ đại. Song qua những bức điêu khắc
đá tượng người và các hiện vật khảo cổ khác, nhiều nhà khoa
học đi tìm đáp án cho câu hỏi này. Hiện có 5 giả thiết chung
về nguồn gốc cư dân Trung Mỹ cổ, gồm 1/nguồn gốc
Atlantis (lục địa giữa Đại Tây Dương đã chìm đắm theo
thuyết của Plato); 2/ nguồn gốc Ireland; 3/ nguồn gốc Cận


Những so sánh này dĩ nhiên chưa đủ để đi đến khẳng định,
song nó gợi cho chúng ta nhiều điều lý thú về một nền văn
minh cổ xưa trong lịch sử nhân loại.