 1
2
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Chúng ta đang sống ở một thời đại có nhiều biến chuyển lớn lao. Những
thay đổi này diễn ra với một gia tốc mạnh mẽ không chỉ trong phạm vi quốc gia,
khu vực mà còn mang tính toàn cầu, tất yếu dẫn đến những triển vọng to lớn và
cả những thách thức nghiêm trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, dân
tộc. Phát triển trong thời đại ngày nay đòi hỏi nhìn nhận văn hóa với một nhãn
quan mới. Trong vài thập niên trở lại đây, văn hóa có vai trò quan trọng chưa
từng thấy trong lịch sử. Sự tiến bộ hay lạc hậu của một quốc gia, sự phát triển
hay trì trệ của một dân tộc, sự thành công hay thất bại của một chiến lược phát
triển, sự hưng thịnh hay suy vong của một đất nước đều phụ thuộc vào chỗ văn
hóa đã được nhận thức và sử dụng như thế nào trong phát triển kinh tế - xã hội.
Điều đó chứng tỏ rằng, sự phát triển tiến bộ, bền vững của mỗi quốc
gia dân tộc chỉ có thể có được khi nó được tạo lập trong một môi trường văn
hóa (MTVH) trong sạch, lành mạnh, phong phú và mang đậm truyền thống
của dân tộc. Về vấn đề này, ông Federico Mayor - Tổng Giám đốc UNESCO
- đã lên tiếng cảnh báo: "Hễ nước nào tự đặt cho mình mục tiêu phát triển
kinh tế mà tách khỏi môi trường văn hóa thì nhất định sẽ xảy ra những mất
cân đối nghiêm trọng cả về kinh tế lẫn văn hóa, và tiềm năng sáng tạo của
nước ấy sẽ bị suy giảm rất nhiều" [9, tr. 8].
Nhận thức rõ vị trí vai trò quan trọng của MTVH qua tổng kết lịch sử
phát triển mấy nghìn năm của dân tộc, kết hợp với nghiên cứu xem xét các yếu
tố cơ bản dẫn đến thành công hay thất bại của một số nước trên thế giới, tại
Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) Đảng ta khẳng định: "Văn hóa là nền tảng
tinh thần, là mục tiêu và là động lực của sự phát triển kinh tế xã hội". Theo
tinh thần của Nghị quyết, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH,

4
dựng MTVH ở các địa phương cho nên không tránh khỏi những hạn chế, bất
cập trong nhận thức và giải quyết vấn đề.
Hạ Long (thuộc tỉnh Quảng Ninh) là một thành phố trẻ, một trung tâm
du lịch của cả nước, có tầm cỡ thế giới. Đặc biệt, với hệ thống đường biển và
cảng biển phong phú và thuận lợi, Hạ Long là cửa ngõ giao thông quan trọng
của các tỉnh phía Bắc trong giao lưu với các nước trong khu vực và quốc tế.
Vì vậy, xây dựng MTVH của thành phố càng là vấn đề cấp thiết và không
kém phần khó khăn, phức tạp. Xuất phát từ tình hình đó, tác giả chọn đề tài:
"Xây dựng môi trường văn hóa ở thành phố Hạ Long trong thời kỳ đổi mới
hiện nay" làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình.
2. Tình hình nghiên cứu
Về vấn đề MTVH và xây dựng MTVH ở nước ta cho đến nay đã có
một số công trình nghiên cứu của các tác giả đề cập đến như:
Văn hóa - một số vấn đề lý luận của PGS. Trường Lưu, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 1999. Tác giả đã xem xét MTVH trong mối quan hệ thống
nhất hữu cơ với môi trường tự nhiên (MTTN) và môi trường xã hội (MTXH),
từ đó đặt ra yêu cầu trong hoạt động xây dựng MTVH cần có sự kết hợp hài
hòa, đồng bộ với nhiệm vụ xây dựng MTTN và MTXH nhằm phát triển toàn
diện con người, qua đó tác động tới sự phát triển của văn hóa, xã hội.
GS.TS Hoàng Vinh trong cuốn Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây
dựng môi trường văn hóa ở nước ta hiện nay, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội,
1999 nhấn mạnh vai trò của việc tổ chức xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở -
bước đi ban đầu của sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản
sắc dân tộc - đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hàng ngày của nhân dân.
Từ việc đi sâu nghiên cứu khái niệm, bản chất, chức năng của văn
hóa, GS.TS Trần Văn Bính trong Đề cương bài giảng lý luận văn hóa (cho hệ
5
đào tạo cao học và nghiên cứu sinh), Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí
Minh, Hà Nội, 2000 xem MTVH được hình thành bởi các giá trị mà hoạt

thạc sĩ nghiên cứu về MTVH ở các lĩnh vực khác nhau và các địa phương
khác nhau. Tuy nhiên, MTVH vẫn đang đặt ra những vấn đề lý luận và thực
tiễn cần giải quyết tiếp và vấn đề "Xây dựng môi trường văn hóa ở thành phố
Hạ Long trong thời kỳ đổi mới hiện nay" chưa có công trình nào đề cập đến.
Kế thừa những thành tựu đã đạt được, luận văn này sẽ tập trung đi sâu vào tìm
hiểu toàn diện hơn về MTVH và làm rõ những vấn đề đang đặt ra trong việc
xây dựng MTVH ở thành phố Hạ Long hiện nay.
3. Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu
Mục đích:
Trên cơ sở làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về MTVH, luận văn khảo
sát và đánh giá thực trạng MTVH ở thành phố Hạ Long, từ đó đề xuất một số
giải pháp chủ yếu xây dựng MTVH thành phố Hạ Long trong thời kỳ đổi mới
hiện nay.
Nhiệm vụ:
- Góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận MTVH.
- Khảo sát và đánh giá đúng thực trạng MTVH ở thành phố Hạ Long
hiện nay.
- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu lực, hiệu quả xây
dựng MTVH ở thành phố Hạ Long trong thời kỳ đổi mới hiện nay.
Phạm vi nghiên cứu:
Luận văn chủ yếu tập trung phân tích, đánh giá thực trạng MTVH ở
thành phố Hạ Long, từ đó đề ra các giải pháp sát thực, hữu hiệu.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
7
- Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ
nghĩa duy vật biện chứng, dựa trên nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh, những
quan điểm của Đảng về văn hóa và xây dựng MTVH trong thời kỳ đổi mới
hiện nay.
- Kết hợp các phương pháp phân tích và tổng hợp, lôgic và lịch sử;
tiếp thu và sử dụng linh hoạt các phương pháp so sánh, thống kê, điều tra xã

nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy" [28, tr. 55].
Như vậy, xét theo góc độ văn hóa, con người vừa là chủ thể sáng tạo,
tích lũy và phát triển văn hóa, vừa là khách thể trong sự tác động trở lại của
văn hóa nhằm tạo nên những nhân cách toàn diện. Toàn bộ những sản phẩm
văn hóa do con người sáng tạo ra bằng tri thức, lao động và tất cả các hoạt
động khác của nó hợp thành một "thế giới nhân tạo" phân biệt với thế giới tự
nhiên, được gọi là "hệ sinh thái văn hóa". Cùng với hệ sinh thái tự nhiên, hệ
sinh thái văn hóa thường xuyên tác động đến con người, nuôi dưỡng tâm hồn,
phát triển trí tuệ và hình thành nhân cách con người. Trong sự tác động qua
lại nhiều chiều ấy, "nếu đại tự nhiên là cái nôi đầu tiên nuôi sống con người
thì văn hóa là cái nôi thứ hai, ở đó toàn bộ đời sống của con người được hình
thành, được nuôi dưỡng và phát triển. Con người không thể tồn tại nếu tách
rời đại tự nhiên, cũng như con người không thể thực sự là con người nếu tách
rời môi trường văn hóa" [8, tr. 65].
Từ góc độ nghiên cứu một số vấn đề về lý luận và thực tiễn của
MTVH, cần thiết phải tìm hiểu các khái niệm văn hóa, MTVH.
9
1.1.1. Văn hóa và môi trường văn hóa
Khái niệm văn hóa
Văn hóa là một thuật ngữ có nội hàm ngữ nghĩa khá phong phú và
phức tạp, có nguồn gốc cả ở phương Tây và phương Đông. Ở phương Tây, từ
văn hóa xuất hiện rất sớm trong đời sống ngôn ngữ, ban đầu nó là một từ có
căn gốc La tinh "colere", sau trở thành "cultura" nghĩa là cày cấy, vun trồng.
Về sau, "cultura" được chuyển sang nghĩa rộng hơn là sự vun trồng tinh thần,
trí tuệ. Cicéron, nhà chính trị hùng biện thời La Mã (thế kỷ I Tr. CN) từng có
câu nói nổi tiếng: "Filosofia cultura animiest" nghĩa là: Triết học là văn hóa
(sự vun trồng) tinh thần, chính là nói về quá trình giáo dục, bồi dưỡng về các
mặt tinh thần, trí tuệ cho con người. Ở phương Đông, từ văn hóa xuất hiện
vào thời Tây Hán. Lưu Hướng (năm 77-6 Tr. CN) trong sách Thuyết Uyển,
bài Chỉ Vũ có viết: "Bậc thánh nhân trị thiên hạ, trước dùng văn đức, sau mới

cùng với những ai ngày nay đang tìm cách suy nghĩ về nó" [19, tr. 35].
Từ điển Triết học đưa ra định nghĩa: "Văn hóa gồm toàn bộ những giá
trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra trong quá trình thực tiễn xã hội -
lịch sử và tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử phát triển xã hội Văn
hóa là một hiện tượng lịch sử, phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình
thái kinh tế - xã hội" [43, tr. 1329-1330].
Hiện nay UNESCO đang nhìn nhận văn hóa với một ý nghĩa rộng rãi
hơn, coi văn hóa như một phức thể - tổng thể các đặc trưng, diện mạo về tinh
thần, vật chất, tri thức, tình cảm khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng
gia đình, xóm làng, vùng miền, quốc gia, xã hội. Năm 1988, khi phát động
Thập kỷ thế giới phát triển văn hóa, Tổng giám đốc UNESCO Federico
Mayor cũng đưa ra một định nghĩa: "Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt
động sáng tạo của cá nhân và cộng đồng trong quá khứ và trong hiện tại. Qua
các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị,
các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi
dân tộc" [9, tr. 23]. Với ý nghĩa đó, văn hóa có mặt trong bất cứ hoạt động
11
nào của con người, dù đó là hoạt động sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần,
hay trong quan hệ giao tiếp ứng xử xã hội, trong thái độ đối với thiên nhiên.
Ở Việt Nam nước ta, văn hóa từ danh từ chuyển hóa thành thuật ngữ
đa nghĩa cả trong ngôn ngữ thường ngày lẫn trong luận điểm khoa học. Xa
xưa, ông cha ta dùng từ "văn hiến" thay cho từ văn hóa như hiện nay và nội
hàm của nó cũng chưa mở rộng như các giai đoạn sau này. Từ đời Lý (1010),
người Việt đã tự hào nước mình là một "văn hiến chi bang". Đến đời Lê (thế
kỷ XV), danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi đã khẳng định: "Duy ngã Đại Việt
chi quốc, thực vi văn hiến chi bang" (Duy nước Đại Việt ta thực sự là một nước
văn hiến). Từ "văn hiến" mà Nguyễn Trãi dùng ở đây là một khái niệm rộng
chỉ một nền văn hóa cao, trong đó nếp sống tinh thần, đạo đức được chú
trọng.
Năm 1942, tại "Mục đọc sách" viết xen trong bản thảo "Nhật ký trong

vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ. Văn hóa là hoạt động nhằm tạo ra những
giá trị, những chuẩn mực xã hội. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy
xét về bản thân và hoạt động có hướng đích nhằm đạt tới một giá trị nào đó
trong xã hội. Văn hóa là "thiên nhiên thứ hai", là "cái nôi' nuôi dưỡng tâm hồn
và hình thành nên phẩm giá con người. Một không gian văn hóa lành mạnh
bao gồm toàn bộ những sản phẩm, hành động, khuôn mẫu ứng xử chứa
đựng hệ thống giá trị nhân văn và vốn kinh nghiệm xã hội, sẽ tạo thành "môi
trường văn hóa" lành mạnh nuôi dưỡng đời sống tinh thần con người, phát
triển con người ngày càng hoàn thiện về mọi mặt. Đây chính là cơ sở lý luận
quan trọng để tiếp cận, nghiên cứu về MTVH.
Khái niệm môi trường văn hóa
Trước đây ở nước ta, một số khái niệm liên quan đến môi trường như:
môi trường sống, môi trường tự nhiên, môi trường xã hội thường được dùng
phổ biến để chỉ phạm vi những điều kiện thiết yếu cho sinh vật (trong đó có
13
con người) tồn tại và phát triển. Từ Hội nghị Trung ương 4 (khóa VII) của
Đảng Cộng sản Việt Nam, một thuật ngữ mới là "môi trường văn hóa" bắt đầu
xuất hiện, được đông đảo mọi người tiếp nhận và nhanh chóng thu hút sự tập
trung chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Đây thực sự là vấn đề mới mẻ trong lĩnh
vực nghiên cứu văn hóa, cho đến nay chưa có được một quan niệm thống
nhất.
Từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, khái niệm "môi trường" mới chỉ
được tiếp cận ở góc độ khoa học tự nhiên thuần túy ở phương Tây nên môi
trường chỉ được coi là những gì thuộc về tự nhiên hay thế giới vật chất bao
quanh con người như không khí, đất, nước, các loài sinh vật v.v Quan niệm
này trở thành khá phổ biến ở nhiều nước trên thế giới trong suốt một thời gian
dài. Ở Việt Nam những năm gần đây, quan niệm này vẫn còn tồn tại trong giới
nghiên cứu khoa học. Tạp chí Cộng sản số 19/1996 đưa ra quan niệm: "Môi
trường là tổng hợp các điều kiện cư trú về tự nhiên và sinh thái của con người,
của một hay nhiều loài động vật, thực vật hoặc sinh vật", từ đó dẫn đến quan

của sự "đan bện" rất phức tạp và đa dạng giữa các hệ môi trường với nhau, tạo
nên một môi trường đặc biệt riêng có ở con người, gắn với cuộc sống của con
người, còn gọi là môi trường nhân văn (MTNV).
Khái niệm MTVH lần đầu tiên được đề cập đến trong tác phẩm "Sinh
thái nhân văn" năm 1975 của Giáo sư sinh - nhân chủng học người Pháp
Georges Olivier, trong đó MTVH hay MTNV được tạo nên bởi "sự tác động
của con người tới con người" và "tổ chức xã hội của chúng ta", còn "sự tác
động của con người với tự nhiên cũng như sản phẩm từ nền công nghiệp
đương nhiên đã có và phải có" [20, tr. 10]. Theo ý nghĩa này, MTVH là khái
niệm mang tính đa phương, đa diện: MTVH là không gian văn hóa chứa đựng
các mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, con người với xã hội, con
người với con người.
15
Theo quan niệm của nhà nghiên cứu Xô viết GS.TS Triết học A.I.Ác-
nôn-đốp , MTVH là "tổng thể ổn định những yếu tố vật thể và nhân cách, nhờ
đó các cá thể tác động lẫn nhau. Chúng ảnh hưởng tới hoạt động khai thác và
sáng tạo giá trị văn hóa, tới nhu cầu tinh thần, hứng thú và định hướng giá trị
của họ. Môi trường văn hóa không chỉ là tổng hợp những yếu tố văn hóa vật thể
mà còn có những con người hiện diện văn hóa" [1, tr. 75].
Ở Việt Nam những năm gần đây, MTVH trở thành vấn đề bức xúc,
thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Xuất phát từ những mục đích
nghiên cứu khác nhau, các nhà nghiên cứu đề cập và tiếp cận MTVH từ các
góc độ và cấp độ cũng khác nhau. Trong công trình nghiên cứu khoa học
"Nuôi dưỡng giá trị văn hóa trong nhân cách người chiến sĩ quân đội nhân
dân Việt Nam" của Bộ Quốc phòng, "môi trường văn hóa là tổng hòa những
thành tố vật chất và tinh thần tương đối ổn định, trong một thời gian và không
gian cụ thể, ở đó các cá nhân tác động đến nhau, con người là yếu tố quan
trọng nhất của môi trường văn hóa" [46, tr. 32].
Từ góc độ lãnh đạo, quản lý, các tác giả của cuốn sách "Quản lý hoạt
động văn hóa" năm 1998 nhận định: "Môi trường văn hóa là một tổng thể các

Tuy nhiên, để nắm được một cách đầy đủ bản chất của MTVH, cần
đối chiếu, so sánh và phân biệt khái niệm MTVH với một số khái niệm khác
có liên quan.
Lâu nay, văn hóa được coi là "thiên nhiên thứ hai" do con người tạo nên,
là "cái nôi" nuôi dưỡng đời sống tinh thần, tình cảm con người. Gần đây, khi
khái niệm MTVH xuất hiện, người ta cũng gọi MTVH là "cái nôi" nuôi
dưỡng tinh thần và phát triển nhân cách con người. Đó không phải là những
cách hiểu thiếu chiều sâu dẫn đến sự lẫn lộn, không phân biệt hoặc đồng nhất hai
khái niệm này. Nguyên do là ở chỗ giữa hai khái niệm "văn hóa" và "môi trường
văn hóa" có những nét tương đồng. Nếu văn hóa là "sự phát huy các năng lực
17
bản chất của con người, là sự thể hiện đầy đủ nhất chất người nên văn hóa trở
thành năng lực tinh thần đặc biệt, giúp con người hoàn thiện nhân cách, tâm hồn,
đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của con người" [8, tr. 65], thì một khi đã
hình thành, văn hóa lại tạo ra môi trường sống, MTVH của con người, góp
phần quan trọng trong việc hình thành con người như một thực thể văn hóa.
Trong mối quan hệ nhiều chiều của môi trường sống đến con người, văn hóa và
MTVH đều là những nhân tố có ảnh hưởng, tác động quan trọng đến phát triển
toàn diện con người.
Bên cạnh những nét tương đồng, có thể nhận thấy giữa văn hóa và
MTVH có những sự khác biệt tương đối để phân định, không thể đồng nhất.
Văn hóa hàm chứa một ý nghĩa rất rộng lớn. Văn hóa được nhìn nhận là trình
độ, năng lực bản chất người, là hoạt động sáng tạo và sản phẩm (giá trị) sáng
tạo của con người. Văn hóa vừa tiềm ẩn trong con người, vừa được thể hiện ra
thế giới xung quanh con người. Còn MTVH lại chính là một bộ phận của môi
trường sống được "nhân hóa", "văn hóa hóa", "thẩm mỹ hóa" , là sự biểu
hiện văn hóa của con người ra bên ngoài cùng với con người hoạt động văn
hóa. Hơn thế nữa, văn hóa là một trong những yếu tố quan trọng định hướng,
chi phối bản chất, trình độ phát triển của MTVH, bởi theo GS.TS Trần Văn
Bính, "văn hóa không dừng lại ở các hoạt động. Các hoạt động sẽ tạo ra các

do chỗ là tổng hợp những giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra nên
nó biệt lập, tách rời MTTN. Đến đây có thể thấy rõ, sự phân định môi trường
sống của con người ra thành ba lĩnh vực: MTTN, MTXH, MTVH như trên chỉ
có tính tương đối. MTVH là một lĩnh vực riêng có trong môi trường sống của
con người, nó có tính độc lập tương đối với quy luật vận động và phát triển
mang tính đặc thù. Sự "đan bện" phức hợp giữa ba hình thái môi trường này
sẽ tạo ra những điều kiện cần thiết cho sự phát triển toàn diện con người.
19
Trong tiến trình lịch sử phát triển của nhân loại, con người ngày càng
được tạo điều kiện để phát huy năng lực hoạt động sáng tạo của mình nhằm
thỏa mãn những nhu cầu vật chất và tinh thần ngày càng cao của xã hội. Xã hội
càng phát triển thì phạm vi của MTVH càng rộng mở và càng có tác động tích
cực đến đời sống con người và xã hội. MTVH hình thành nên những biểu trưng
giá trị cho con người và cộng đồng, xác định nội dung tư tưởng, điều chỉnh nhu
cầu và nguyện vọng, định hướng cho mọi hoạt động sáng tạo trong xã hội hướng
tới chân - thiện - mỹ. Nói cách khác, MTVH là tổng hòa các điều kiện vật chất,
tinh thần, hoàn cảnh, tổng hòa các mối quan hệ xã hội có ảnh hưởng, tác động
đến sự phát triển và hoàn thiện nhân cách, phát triển năng lực sáng tạo của
con người. Vì lẽ đó, xem xét con người không bao giờ được tách rời khỏi mối
quan hệ với ba hình thái môi trường nêu trên. Và, thực hiện nhiệm vụ xây dựng
MTVH ở nước ta phải dựa trên cơ sở kết hợp đồng bộ, hài hòa và chặt chẽ với
nhiệm vụ xây dựng MTTN và MTXH thực sự phong phú, trong sạch, lành
mạnh. Xây dựng MTVH là phải giải quyết tốt các mối quan hệ giữa con người
với xã hội, con người với tự nhiên và con người với con người. "Môi trường văn
hóa của chúng ta là môi trường mà ở đó con người giao tiếp với tự nhiên, phát
triển hài hòa với tự nhiên. Môi trường văn hóa của chúng ta là môi trường mà ở
đó con người được sống bình đẳng, tự do và hạnh phúc, và bộ giá trị chân -
thiện - mỹ là hướng vận động cơ bản" [23, tr. 25].
Trên cơ sở những phân tích lý giải trên, có thể rút ra một khái niệm
chung về MTVH như sau:

quên mình vì nghĩa lớn) và hình thái biểu tượng (các vua Hùng, Lạc Long Quân
- Âu Cơ, các vị anh hùng dân tộc dựng nước và giữ nước).
Bất luận từ phương diện nghiên cứu hay góc độ nghiên cứu nào để nhìn
nhận, xem xét, đánh giá thì MTVH cũng gắn với một không gian xác định và
những cấp độ khác nhau.
21
Nếu phân chia theo phạm vi không gian thì MTVH sẽ bao gồm hai
cấp độ cơ bản là:
- MTVH vi mô: là môi trường mà ở đó diễn ra quá trình nhập thân văn
hóa đầu tiên của con người, là nơi con người có sự chuyển biến quan trọng từ
chỗ là một sinh thể (con người tự nhiên) trở thành một con người xã hội, một
thực thể văn hóa, làm cho nhân cách mỗi người ngày càng hoàn thiện hơn.
Nói đến MTVH vi mô là nói đến MTVH ở phạm vi nhỏ hẹp, có quan hệ trực
tiếp và tác động qua lại nhiều chiều, thường xuyên đối với mỗi cá nhân như
MTVH gia đình, dòng tộc , MTVH làng bản, khối phố, trường học , MTVH
công sở, cơ quan, đơn vị công tác, sản xuất
Gia đình là MTVH vi mô của xã hội, có ảnh hưởng sâu sắc đến nhận
thức, thái độ, hành vi, niềm tin của con người. Đó là nơi con người hình thành
cá tính và khám phá bản thân. Văn hóa gia đình ngoài các chức năng kinh tế -
xã hội còn có hai thiên chức không gì thay thế được là: duy trì nòi giống và
giáo dưỡng tình cảm, tính nhân bản của con người. Do đó, gia đình là môi
trường cơ bản của xã hội, đảm nhận chức năng khởi nguồn của đạo đức, lối
sống và chuẩn giá trị xã hội. Đặc biệt, gia đình là nơi bảo toàn và trao truyền
các giá trị văn hóa, nơi hình thành các giá trị nhân văn của xã hội, nơi lưu
truyền và phát triển các giá trị nhân bản nhất của con người. Văn hóa gia đình
như một MTVH đặc thù với những giá trị chuẩn mực "chi phối đời sống, quan
hệ trong nội bộ gia đình với tư cách là một tế bào của xã hội" [22, tr. 262].
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH đã chỉ rõ: "Gia
đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi
trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách. Các chính sách

ánh tính bản sắc của văn hóa. Theo đó, MTVH xã hội (MTVH vĩ mô) là tổng
hòa MTVH của tất cả các cá nhân riêng lẻ, của gia đình và của các cộng đồng
lớn nhỏ. Cũng cần khẳng định rằng, MTVH vi mô hay vĩ mô đều có tầm quan
trọng đối với sự phát triển của mỗi người, mỗi cộng đồng và cả loài người, và
23
đều chịu sự tác động lẫn nhau. Lớn hay nhỏ ở đây là phạm vi, kích thước.
MTVH nếu được coi trọng đúng mức sẽ tác động mạnh mẽ đến các môi
trường khác trong quan hệ tương tác và sự khoan hòa giữa MTTN, MTXH và
MTVH là một trạng thái lý tưởng cho sự phát triển của con người như một
tổng hòa các quan hệ xã hội.
MTVH hết sức đa dạng và phong phú cho nên ngoài cách phân chia
cấu trúc theo hai cấp độ cơ bản trên còn có thể có nhiều cách phân chia khác
nữa, không theo một khuôn mẫu nhất định nào. Chẳng hạn, nếu xem xét cấu
trúc MTVH trên phương diện các thành tố cơ bản cấu thành nên nó thì
MTVH bao gồm:
- Văn hóa chính trị tư tưởng: là lĩnh vực đặc thù trong thượng tầng
kiến trúc cũng như trong kết cấu một chế độ xã hội, nó là lĩnh vực phức tạp,
nhiều khi trừu tượng, có thể định tính mà không định lượng được. Một chế độ xã
hội phát triển và ổn định thì lĩnh vực tư tưởng - văn hóa cũng phát triển và ổn
định; và ngược lại, lĩnh vực tư tưởng - văn hóa phát triển lành mạnh cũng tác
động tích cực đến sự ổn định, phát triển của một chế độ xã hội nói chung và kinh
tế nói riêng.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX xác định:
Toàn Đảng nghiêm túc học tập chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh Đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống tham nhũng,
quan liêu, làm trong sạch đội ngũ Đảng viên. Các cấp ủy tổ chức,
hướng dẫn và kiểm tra đảng viên học tập, không ngừng nâng cao
trình độ chính trị, học vấn, chuyên môn, nghiệp vụ, kiến thức lãnh
đạo, quản lý và vận động nhân dân, phát huy vai trò tiên phong
gương mẫu. Cán bộ, đảng viên ở bất cứ cương vị nào đều phải chấp

sống văn hóa của xã hội, song nó không thể hiện trong một xã hội cụ thể như
25