HỔ TRONG NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH XƯA
Có thể nói, từ thời Trần hổ đã chính thức
đi vào nghệ thuật bằng những tượng tròn
ở lăng Trần Thủ Độ (Thái Bình), lăng
Trần Hiến Tông (Quảng Ninh) bằng
hình khắc ở bệ đá chùa Quế Dương (Hà
Tây) con nằm, con ngồi, con nào cũng
sinh động lạ thường, hiền lành mà trang
nghiêm. Hổ ở lăng Trần Thủ Độ sau
nhiều năm ở ngoài trời đã về ngự trong bảo tàng, trở thành tài sản nghệ thuật vô giá
của cả dân tộc. Nghệ sĩ xưa không lệ thuộc vào con vật mẫu mình thấy, nắm chắc
đặc tính của hổ, tổng hợp cái đẹp của nhiều con thú khác nhau, rồi cách điệu với
thủ pháp vừa khỏe mạnh vừa phóng khoáng: đầu nghểnh cao đung đưa bờm phủ
gáy rất mượt, trên toàn thân bắp thịt nổi lên mập mạp tưởng như đang rung lên
phập phồng, chân và nhất là đuôi nổi hẳn lên hình khối rắn chắc rất khỏe. Rồi
những con hổ đá thời Lê ở Lam Sơn (Thanh Hóa v.v Hổ chạm thành khối tượng
tròn trên đá rất nhiều, nhưng nhiều hơn cả vẫn là hổ chạm nổi, chạm lộng trên gỗ.
Hàng loạt đình làng khắp mọi vùng quê thuộc các thế kỷ XVI, XVII, XVIII người
nghệ sĩ dân gian đã để lại cho chúng ta rất nhiều hình hổ đá khác nhau thường ở
thể tĩnh. Đồng loại của chúng trên gỗ bao giờ cũng động, cũng ở giai điểm mạnh
mẽ nhất, và cùng với hoạt động của con người tạo thành những hoạt cảnh vui mắt,
nhộn nhịp, khẩn trương hết sức.
Tại đình Chu Quyến (Hà Tây), trong hoạt cảnh táng mả vào hàm rồng một con hổ

Trong nền điêu khắc cổ Việt Nam mô típ “hổ vờn mồi”, “hổ vờn trăng”, “hồ và đại
bàng” thường được dùng để diễn tả một sức mạnh, một ý chí và khai thác chất
thơ trong cái hùng của loài thú sơn lâm. Nhưng ở đây, ngay từ sự khởi tứ, tạo dáng,
người nghệ sĩ đã tránh được đường mòn trong nghệ thuật cổ nước ta khi mượn
hình tượng hổ. Họ không dùng cái “cương” để hiện sức mạnh, cũng chẳng “vẽ may
để vờn trăng”, mà dùng ngay cái “nhu”, cái “mềm” để biểu hiện chất “hùng”, chất
“thép”, khai thác nó ở ngay những hình ảnh bình thường nhất nhưng mang đầy ý vị
của trí tuệ đã trải đời.
Đề tài về hổ còn thấy trong nghệ thuật gốm xưa Việt Nam và nhất là trong tranh
dân gian, nếu gạt bỏ cái vỏ tôn giáo đi sẽ trở thành những tác phẩm có giá trị nghệ
thuật cao như các tranh ngũ hổ, bạch hổ hay hắc hổ do sự phối hợp đường nét,
hình khối và màu sắc tài tình của nghệ sĩ đã tạo nên những bức tranh hổ tuyệt diệu,
đầy sức sống mãnh liệt, biểu hiện trên nét mặt, chòm râu, ánh mắt sáng dội của
cọp. Nhất là thế ngồi của cọp, với thân hình vạm vỡ, chắc khỏe, ngồi nghiêng trên
thế chống thẳng tuyệt đối vững chắc của hai chân trước, càng làm tăng thêm súc
mạnh của cọp.