Ý NGHĨA BỨC PHÙ ĐIÊU CÁ HÓA
RỒNG Ở VĂN MIẾU QUỐC TỬ GIÁM
Phía trái mặt trước của tam quan Văn Miếu có đắp bức phù
điêu cá hóa rồng. Đây vốn là sự tích dân gian đã được Nho
học hóa để trở thành một biểu tượng cho việc các nho sinh đỗ
đạt đăng quang. Dân gian có câu ca: “Mồng bốn cá đi ăn thề - Mồng tám cá về cá
vượt Vũ Môn”. Sách xưa ghi rằng Vũ Môn là thác nước tại núi Giăng Màn ở huyện
Hương Sơn Hà Tĩnh. Sự tích loài cá kéo nhau về tụ hội thi tài thác Vũ Môn để hóa
thành rồng cũng có ở Trung Quốc. Đồ án Cá vượt Vũ môn cũng rất phổ biến ở
Trung Hoa mang màu sắc của mỹ thuật dân gian. Hình cá hóa rồng, cá vượt Vũ
môn xuất hiện trong mỹ thuật người Việt đã thấy từ thời Trần. Đặc biệt sang đến
thời Lê, trên thành bậc cửa đàn Nam Giao (Thăng Long) đã xuất hiện hình ảnh cá
hóa rồng. Như vậy, đồ án trang trí này đã mang tính cung đình và chính thống.
Hoạt cảnh cá hóa rồng là hoạt cảnh náo nhiệt, vui tươi trong mỹ thuật cổ truyền.
Bức phù điêu cá hóa rồng ở Văn Miếu có thêm hình rồng đang phun nước xuống
hạ giới. Đây cũng là câu chuyện rất dân gian được liên tưởng đến các kỳ thi của
triều đình. Chuyện kể rằng Vũ Môn cao quá, cá không tài nào nhảy qua được. Cảm
động trước ý chí vươn lên của cá, rồng từ trên thiên giới hiện ra giáng vũ xuống
cho nước dâng cao giúp cá vượt Vũ Môn. Kẻ sỹ chốn lều tranh ngõ hẻm, ngày đêm
đèn sách chính là đang khổ luyện để vượt Vũ Môn. Nhà vua khuyến khích đạo học,
giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sỹ thì khác nào rồng ban mưa xuống hạ giới để cá
có thể hóa được rồng. Cổng tam quan theo quy định trước đây, chỉ kẻ sỹ khi đã
hiển đạt mới được bước qua cửa này. Mỗi lần ngang qua đây, khi nhìn thấy tấm
phù điêu lòng thêm phấn chấn và cảm kích trước thái độ trọng dụng kẻ sỹ, nương

rực rỡ. Nhìn những trụ biểu đắp hình bốn con phượng quét vôi màu sáng dưới nắng
như những bông hoa lấp lánh. Cách xử lý màu sắc trên Văn Miếu sau trùng tu hiện
nay cố tạo ra vẻ thời gian cho di tích. Cùng với bức tường gạch đỏ, vẻ rêu phong tự
nhiên của chất liệu vôi nề truyền thống tạo nên sự ấm ấp, gần gũi với lòng người,
hài hòa hơn. Cách làm giả đá hiện nay đang thịnh hành là đi ngược lại với nguyên
tắc trùng tu được thể hiện trong luật Di sản, hơn thế, nó đang biến Văn Miếu thành
lăng miếu. Tối tối khi ngang qua Văn Miếu - Quốc tử giám tôi thấy rờn rợn bởi sự
ảm đạm thê lương của sắc màu đèn đường hắt lên các hình khối xám ngắt. Màu sắc
trong quan niệm của Phương Đông luôn có giá trị tâm linh và triết học.
ở Trung Quốc, đồ án cá hóa rồng hay cá vượt Vũ môn thuộc về đồ án mỹ thuật dân
gian. Nhưng khi sang Việt Nam, đồ án này thể hiện sâu sắc truyền thống hiếu học,
mơ ước đỗ đạt đăng khoa được xuất hiện ở những nơi trang nghiêm và tôn quý. Đồ
án này không chỉ tượng trưng cho Nho học, cho đến thế kỷ 21 này, nó vẫn còn
mang một thông điệp tích cực: tri thức giúp chúng ta bay lên.