LUẬN VĂN:

HỌC THUYẾT HèNH THÁI KINH TẾ -
XÃ HỘI VÀ VIỆC NHẬN THỨC
THỰC HIỆN NÓ Ở VIỆT NAM.
thỏi kinh tế - xó hội. Vậy hỡnh thỏi kinh tế - xó hội là một phạm trự của chủ nghĩa duy
vật lịch sử, dựng để chỉ xó hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ
sản xuất đặc trưng cho xó hội đó, phù hợp với một trỡnh độ nhất định của lực lượng sản
xuất với một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản
xuất ấy. Hỡnh thỏi kinh tế - xó hội là một hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp mà
các mặt cơ bản của nó có vị trí riêng tác động qua lại và thống nhất với nhau.
Mặt cơ bản đầu tiên của hỡnh thỏi kinh tế - xó hội là lực lượng sản xuất. Lực lượng
sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trỡnh sản xuất,
bao gồm người lao động với kĩ năng lao động của họ và tư liệu sản xuất, trước hết là
công cụ lao động. Trong đó, người lao động với sức mạnh và kĩ năng của mỡnh đó sử
dụng tư liệu lao động để tác động vào đối tượng lao động, để sản xuất ra của cải vật chất
cho xó hội. Cựng với quỏ trỡnh lao động sản xuất thỡ khả năng lao động của con người
ngày càng được tăng lên, đặc biệt là trí tuệ của con người không ngừng được phát triển.
Điều đó dẫn đến công cụ lao động sản xuất cũng không ngừng được cải tiến và hoàn
thiện. Chính sự cải tiến và hoàn thi1ện không ngừng này đó làm biến đổi toàn bộ tư liệu
sản xuất. Và đây chính là nguyên nhân sâu xa của mọi biến đổi xó hội. Trỡnh độ phát
triển của công cụ lao động là thước đo trỡnh độ chinh phục tự nhiên của con người, là
tiêu chuẩn phân biệt các thời đại kinh tế trong lịch sử. Vậy lực lượng sản xuất là nền
tảng vật chất kĩ thuật của mỗi hỡnh thỏi kinh tế - xó hội. Hỡnh thỏi kinh tế - xó hội khỏc
nhau cú lực lượng sản xuất khác nhau, sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định
sự hỡnh thành, phỏt triển và thay thế lẫn nhau của cỏc hỡnh thỏi kinh tế - xó hội.
Song song với lực lượng sản xuất là sự tồn tại của quan hệ sản xuất. Đây là quan hệ
cơ bản, ban đầu và quyết định tất cả mọi quan hệ xó hội khỏc, là một trong hai mặt của

phương thức sản xuất. Quan hệ sản xuất là quan hệ giữa người với người trong quá
trỡnh sản xuất, gồm quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ trong tổ chức và
quản lý sản xuất, quan hệ trong phõn phối sản phẩm sản xuất ra. Ba yếu tố trờn của quan

hỡnh thành nờn một kiến trỳc thượng tầng tương ứng với nó, và cơ sở hạ tầng thay đổi
thỡ sớm hay muộn, kiến trỳc thượng tầng cũng thay đổi. Như vậy, kiến trúc thượng tầng
được hỡnh thành và phỏt triển phự hợp với cơ sở hạ tầng, đồng thời là công cụ để bảo
vệ, duy trỡ và phỏt triển cơ sở hạ tầng đó sinh ra nú.
Ngoài cỏc mặt nờu trờn, cỏc hỡnh thỏi kinh tế - xó hội cũn cú quan hệ về gia đỡnh,
dõn tộc và cỏc quan hệ xó hội khỏc. Cỏc quan hệ đó gắn bó chặt chẽ với quan hệ sản
xuất, biến đổi cùng với sự biến đổi của quan hệ sản xuất.
Xó hội loài người đó phỏt triển trải qua nhiều hỡnh thỏi kinh tế - xó hội nối tiếp
nhau. Trờn cơ sở nghiên cứu các quy luật vận động phát triển khách quan của xó hội,
C.Mỏc đó đi đến kết luận: “ Sự phát triển của những hỡnh thỏi kinh tế - xó hội là một
quỏ trỡnh lịch sử - tự nhiờn”. Thật vậy, hỡnh thỏi kinh tế - xó hội là một hệ thống mà
trong đó các mặt cơ bản như lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng
tầng, cơ sở hạ tầng… không ngừng tác động qua lại lẫn nhau, tạo thành các quy luật vận
động, phát triển khách quan của xó hội. Chớnh sự hoạt động của các quy luật khách
quan đó mà hỡnh thỏi kinh tế - xó hội vận động từ thấp đến cao.
Sự vận động phát triển của xó hội bắt đầu từ lực lượng sản xuất. Chính sự phát triển
lực lượng sản xuất đó dẫn đến sự thay đổi trong quan hệ sản xuất, kéo theo kiến trúc
thượng tầng cũng thay đổi. Lần lượt như vậy, hỡnh thỏi kinh tế - xó hội cũ sẽ được thay
thế bởi hỡnh thỏi kinh tế - xó hội mới tiến bộ hơn, và quá trỡnh đó diễn ra một cách
khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người. Tuy nhiên, sự phát
triển đó không chỉ đơn thuần phụ thuộc vào các quy luật khỏch quan, mà chỳng cũn bị
chi phối bởi cỏc điều kiện về tự nhiên, chính trị, truyền thống văn hoá…Do đó, không
phải tất cả các dân tộc đều trải qua lần lượt các hỡnh thỏi kinh tế - xó hội từ thấp đến
cao, mà có thể bỏ qua một số hỡnh thỏi kinh tế - xó hội nào đó. Tuy nhiên việc bỏ qua
đó cũng diễn ra theo quy luật khách quan, theo một quá trỡnh lịch sử - tự nhiờn.
Túm lại, học thuyết về hỡnh thỏi kinh tế - xó hội chỉ ra rằng sản xuất vật chất là cơ sở
của đời sống xó hội và phương thức sản xuất giữ vai trũ quyết định các mặt của đời sống
xó hội. Từ đó, để giải thích các hiện tượng trong đời sống xó hội thỡ khụng thể xuất
phỏt từ ý thức tư tưởng, ý chớ chủ quan của con người mà phải xuất phát từ phương


tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đó đạt được dưới chế độ tư bản chủ
nghĩa, đặc biệt về khoa học và công nghệ để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây

dựng nền kinh tế hiện đại. Tuy nhiờn, việc xõy dựng chủ nghĩa xó hội bỏ qua chế độ tư
bản chủ nghĩa là một sự nghiệp rất khó khăn, phức tạp. Hiện nay, chúng ta đang trong
quá trỡnh quỏ độ lên chủ nghĩa xó hội.

Ngày nay, tất cả các nước đều phải xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường và
tất nhiên, nước ta cũng không nằm ngoài quy luật đó. Bởi lẽ, kinh tế thị trường là một
thành tựu chung của văn minh nhân loại, là kết quả của quá trỡnh phõn cụng lao động
xó hội, đa dạng hoá các hỡnh thức sở hữu, đồng thời là động lực mạnh mẽ thúc đẩy lực
lượng sản xuất phát triển. Tuy nhiên, trong chế độ xó hội khỏc nhau thỡ kinh tế thị
trường được sử dụng với mục đích khác nhau. Ở nước ta, đó là kinh tế thị trường định
hướng xó hội chủ nghĩa. Trong đó, cơ chế vận động của thị trường chịu sự quản lý của
nhà nước. Nhà nước quản lý nờn kinh tế bằng phỏp luật, chiến lược, quy hoạch, kế
hoạch, chính sách, áp dụng các hỡnh thức kinh tế và phương pháp quản lý của kinh tế
thị trường để kích thích sản xuất, giải phóng sức sản xuất, phát huy mặt tích cực, hạn
chế, khắc phục mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, bảo vệ lợi ích nhân dân lao động, của
toàn thể nhân dân theo đúng định hướng xó hội chủ nghĩa.
Do đặc thù của nước ta là từ chế độ phong kiến - thực dân tiến lên xó hội chủ nghĩa,
bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, nên hiện nay chúng ta thiếu một nền đại công nghiệp.
Kinh tế phổ biến của nước ta là sản xuất nhỏ, lao động thủ công là phổ biến, chính vỡ
thế mà chỳng ta cần thực hiện cụng cuộc cụng nghiệp hoỏ, hiện đại hoá. Sự nghiệp nay
nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xó hội. Muốn vậy, chỳng ta cần
phỏt huy nguồn trớ lực và sức mạnh tinh thần của người Việt Nam, coi phát triển giáo
dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là nền tảng và động lực của sự nghiệp công
nghiệp hoá, hiện đại hoá.

gia.
Ngày nay, xã hội loài người đã có những phát triển mạnh mẽ hơn rất nhiều so với
thời C.Mác. Nhưng sự phát triển đó vẫn dựa trên cơ sở lý luận hình thái kinh tế chính trị
xã hội vẫn giữ nguyên giá trị của nó trong mọi giai đoạn. Tuy nhiên lý luận hình thái
kinh tế – xã hội không có tham vọng giải thích tất cả các hiện tượng của đời sống xã hội
mà nó đòi hỏi được bổ sung bằng các phương pháp tiếp cận mới về xã hội, không phải
vì thế mà lý luận hình thái kinh tế – xã hội trở nên lỗi thời.
Lý luận về hình thái kinh tế – xã hội đã chỉ ra con đường đi lên chủ nghĩa xã hội
là một tất yếu khách quan và chính nó đã đề ra những hướng đi đúng đắn và từ đó đa ra
những giải pháp cho công cuộc xây dựng đất nớc ta ngày càng phát triển tới một đỉnh
cao mới.
Như vậy ta có thể chắc chắn để khẳng định rằng: hình thái kinh tế – xã hội vẫn
còn giữ nguyên giá trị khoa học và tính thời đại của nó. Nó thật sự là phương pháp luận
khoa học để phân tích thời đại hiện nay nói chung và công cuộc xây dựng đất nước ở
Việt Nam nói riêng.