Gợi ý phân tích tác phẩm
Hồn Trương Ba, da hàng
thịt (trích) – Lưu Quang
Vũ
A.MỞ BÀI*
Trong làng kịch nói Việt Nam, có lẽ ai cũng biết đến Lưu Quang Vũ - một
hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường những năm tám mươi của
thế kỉ XX. Tuy có tài ở nhiều lĩnh vực như viết truyện ngắn, soạn kịch, làm
thơ, vẽ tranh nhưng ông được xem là một trong những nhà soạn kịch tài
năng nhất của nền văn họ
c nghệ thuật Việt nam hiện đại. Trong các vở
kịch của Lưu Quang Vũ, đáng chú ý nhất là vở "Hồn Trương Ba, da hàng
thịt". Bằng nghệ thuật xây dựng nội tâm độc đáo, cảnh VII, đoạn cuối vở
kịch đem đến cho người đọc nhiều vấn đề tư tưởng sâu sắc qua nhân vật
Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt.*
B. THÂN BÀI
Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch
được Lưu Quang Vũ viết năm
1981, công diễn lần đầu tiên năm 1984, sau đó được diễn lại nhiều lần
trong và ngoài nước. Từ cốt truyện dân gian, Lưu Quang Vũ đã xây dựng
lại thành một vở kịch nói hiện đại và lồng vào đó nhiều triết lí nhân văn về
cuộc đời và con người. Trong tác phẩm, Trương Ba là một ông lão gần sáu
mươi, thích trồng vườn, yêu cái đẹp, tâm hồn thanh nhã, giỏi
đánh cờ. Chỉ

phàng lắm. Hồn Trương Ba cũng càng lúc càng rơi vào trạng thái đau khổ,
tuyệt vọng.Ý thức được điều đó linh hồn Trương Ba dằn vặt, đau khổ và
quyết định chống lại bằng cách tách ra khỏi xác thịt để tồn tại độc lập,
không lệ thuộc vào thể xác. Xác hàng thịt biết rõ những cố gắng đó là vô
ích, đã c
ười nhạo hồn Trương Ba, tuyên bố về sức mạnh âm u, đui mù ghê
gớm của mình, ranh mãnh dồn hồn Trương Ba vào thế đuối lí và hơn nữa,
ve vãn hồn Trương Ba thoà hiệp vì, theo lí lẽ của xác thịt là "chẳng còn
cách nào khác đâu", vì cả hai "đã hoà vào nhau làm một rồi". Trước
những "lí lẽ ti tiện" của xác thịt, Trương Ba đã nổi giận, đã khinh bỉ, đã
mắng mỏ xác thịt hèn hạ nh
ưng đồng thới cũng ngậm ngùi thấm thía
nghịch cành mà mình đã lâm vào, đành nhập trở lại vào xác thịt trong
tuyệt vọng. Hai hình tượng hồn Trương Ba và xác hàng thịt ở đây mang ý
nghĩa ẩn dụ. Một bên đại điện cho sự trong sạch, nhân hậu và khát vọng
sống thanh cao, xứng đáng với danh nghĩa con người và một bên là sự tầm
thường, dung tục. Nội dung cuộc đối thoại xoay quanh một vấn đề giàu
tính triết lí, thể hiện cuộc đấu tranh dai dẳng giữa hai mặt tồn tại trong một
con người. Từ đó nói lên khát vọng hướng thiện của con người và tầm
quan trọng của việc tự ý thức, tự chiến thắng bản thân Màn đối thoại này
cho thấy*
• Trương Ba được trả lại cuộc sống nhưng là một cuộc sống đáng hổ thẹn
vì phải sống chung với sự dung tục và bị sự dung tục đồng hoá.*
• Không chỉ đừng lại ở đ
ó, tác giả cảnh báo: khi con người phải sống trong
dung tục thì tất yếu cái dung tục sẽ ngự trị, sẽ thắng thế, sẽ lấn át và sẽ tàn
phá những gì trong sạch, đẹp đẽ, cao quý trong con người.*
2. Màn đối thoại giữa Trương Ba với người thân Không phải ngẫu nhiên,
tác giả không đưa anh con trai thực dụng của Trương Ba vào cuộc đối
thoại của Trương Ba với những người thân. Các cuộc đối thoạ

nào thô lỗ, phũ phàng như vậy". Nỗi giận dữ của cái Gái đã biến thành sự
xua đuổi quyết liệt: "Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi!". Tuy
nhiên, họ chỉ là những người dân thường, họ không giúp gì được cho tình
trạng hiện tạ
i của Trương Ba. Tình huống kịch thúc đẩy Trương Ba phải
lựa chọn và sau màn độc thoại nội tâm (hồn Trương Ba thách thức xác
anh hàng thịt: "có thật là không còn cách nào khác?" và phản kháng
quyết liệt: "Không cần đến cái đời sống do mày mang lại! Không cần!").
!". Đây là lời độc thoại có tính chất quyết định dẫn tới hành động châm
hương gọi Đế Thích một cách dứt khoát.*
3. Màn đối thoại giữa. Trương Ba với Đế Thích: G
ặp lại Đế Thích, Trương
Ba thể hiện thái độ kiên quyết chối từ, không chấp nhận cái cảnh phải
sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo nữa và muốn được là mình
một cách toàn vẹn "Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo
được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn". Qua lời thoại này của nhân vật
Trương Ba. Lưu Quang Vũ muốn gửi gắm vào đó thông điệp: Con người là
một thể thống nhất, hồn và xác phải hài hoà. Không thể có một tâm hồn
thanh cao trong một thể xác phàm tục tội lỗi. Khi con người bị chi phối bở
những nhu cầu bản năng của thân xác thì đừng đỗ lỗi cho thân xác và tự
an ủi, vỗ về mình b
ằng vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn. Lúc đầu Đế Thích
ngạc nhiên nhưng khi hiểu ra thì khuyên Trương Ba nên chấp nhận vì thế
giới vốn không toàn vẹn, dưới đất, trên trời đều thế cả. Nhưng Trương Ba
không chấp nhận lí lẽ đó. Trương Ba thẳng thắn chỉ ra sai lầm của Đế
Thích: "Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác đã là chuyện không nên
này đến cái thân tôi cũng phải s
ống nhờ anh hàng thịt. Ông chỉ nghĩ đơn
giản là cho tôi sống, nhưng sống thế nào thì ông chẳng cần biết". Sống
thực sự cho ra con người quả không hề dễ dàng, đơn giản. Khi sống nhờ,

quyết liệt vừa kín đáo và sâu sắc về thời chúng ta đang sống. Tuy vậy, chỉ
cần nhấn mạnh ở đây vẻ đẹp tâm hồn của những người lao động trong
cuộc đấu tranh chống lại sự dung tục, giả tạo để bảo vệ quyền được số
ng
toàn vẹn, hợp với lẽ tự nhiên cùng sự hoàn thiện nhân cách. Chất thơ của
kịch Lưu Quang Vũ cũng được bộc lộ ở đây.*
4. Màn kết: Trương Ba trả lại xác cho anh hàng thịt, chấp nhận cái chết để
linh hôn được trong sạch và hoá thân vào các sự vật thân thương, tồn tại
vĩnh viễn bên cạnh những người thân yêu của mình. Cuộc sống lại tuần
hoàn theo quy luật của muôn
đời. Màn kết với chất thơ sâu lắng đã đem lại
âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch lạc quan đồng thời truyền đi thông
điệp về sự chiến thăng của cái Thiện, cái Đẹp và của sự sống đích thực.*
C. KẾT BÀI*
Không chí có ý nghĩa triết lí về nhân sinh, về hạnh phúc con người, rong
vở kịch nói chung và đoạn kết nói riêng, Lưu Quang Vũ muốn góp phần
phê phán một s
ố biểu hiện tiêu cực trong lối sống lúc bấy giờ: Thứ nhất ,
con người đang có nguy cơ chạy theo những ham muốn tầm thường về vật
chất, chỉ thích hưởng thụ đến nỗi trở nên phàm phu, thô thiển. Thứ hai ,
lấy cớ tâm hồn là quý, đời sống tinh thần là đáng trọng mà chẳng chăm lo
thích đáng đến sinh hoạt vật chất, không phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn.
Cả hai quan niệm, cách sống trên đều cực đoan, đáng phê phán. Ngoài ra ,
vở kịch còn đề cập đến một vấn đề cũng không kém phần bức xúc, đó là
tình trạ
ng con người phải sống giả, không dám và cũng không được sống
là bản thân mình. Đấy là nguy cơ đẩy con người đến chỗ bị tha hóa do
danh và lợi. Với tất cả những ý nghĩa đó, đoạn trích rất tiêu biểu cho phong
cách viết kịch của Lưu Quang Vũ.
*