Tục ngữ ca dao về ngày tết nguyên đán
ĐÀO ĐỨC NHUẬN

Chuyện xưa kể rằng: Vào một thời xa xưa lắm, người đang sống yên ổn thì
một bầy quỷ dữ đến xâm lăng. Chúng dùng mưu mô quỷ quyệt chiếm hết đất đai,
tài sản của người. Người thành kẻ làm công cho quỷ. Người trồng lúa, quỷ chia
cho người phần gốc, quỷ lấy phần ngọn. Thấy người khổ quá, Phật hiện ra giúp kế.
Theo điều kiện đã được giao ước đúng như lời Phật dặn, người trồng khoai lang.
Đến mùa thu hoạch, quỷ lấy phần ngọn chỉ có dây và lá, người lấy phần gốc, củ
chất đầy nhà. Quỷ lại đặt điều kiện: quỷ ăn phần gốc và ngọn, người ăn phần giữa.
Lại theo lời Phật dặn, người trồng bắp. Đến mùa, người lấy hết trái, quỷ chẳng có
gì để ăn. Quỷ thua bèn đòi lại đất. Phật khuyên người nên xin quỷ bán cho mình
một mảnh đất bằng bóng của một chiếc áo cà sa. Quỷ bằng lòng. Phật bảo người
trồng một cây tre rồi máng chiếc áo cà sa lên ngọn. Phật hóa phép làm cây tre cao
mãi, cao mãi đến tận trời và bóng chiếc áo cà sa lan xa càng lúc càng rộng. Quỷ
phải dắt dìu nhau chạy ra ngoài bóng râm của chiếc áo. Cuối cùng quỷ bị đuổi ra
mãi ngoài tận biển Đông. Người lại làm chủ vùng đất của mình. Từ đấy, quỷ xin
với Phật hàng năm cho vào đất liền để thăm mồ mả tổ tiên. Phật bằng lòng cho quỷ
vào đất liền nhân ngày Tết Nguyên đán của người. Phật dặn người nên trồng cây
NÊU trước nhà vào những ngày này để cho quỷ không thể xâm phạm đến người.
Trên đây là sự tích cây nêu ngày Tết của ta. Thế nên ca dao ta có câu:
Cu kêu ba tiếng cu kêu,

Về nhà công nợ nó đòi
Mà lòng bối rối đứng ngồi không an.
Thật là trớ trêu. Tiền không có mà tiếng còi của gánh hát Quảng Đông lại
quyến rũ, thúc dục. Về nhà thì nợ đòi. Mà nợ đòi thì nguy lắm. Các chủ nợ có lệ
cuối năm giằng thúc con nợ, cố đòi cho được số tiền đã cho vay, dù rằng đòi được
tiền về để đấy. Người ta cho rằng, nếu không đòi được tiền trước giao thừa, ngày
hôm sau, món tiền nợ đã ra nợ cũ, và ngày Mồng một đầu năm và những ngày sau
nữa, người ta không dám đòi nợ, vì con nợ kiêng sợ giông.
“Tục lệ như vậy nên cái ngày tất niên nầy, những người có nợ làm ăn kém
may mắn, không có tiền trả mà phải khất chủ nợ không chịu, đành phải đi trốn nợ
đến lúc giao thừa mới trở ve”.(1).
Tục ngữ lại có câu:
Khôn ngoan đến cửa quan mới biết,
Giàu có Ba mươi Tết mới hay.
Hoặc là:
Có, không: mùa Đông mới biết
Giàu nghèo: Ba mươi Tết mới hay.
Trên đây là những quan sát thực tế của người bình dân ta ngày xưa. Kẻ khôn
ngoan là kẻ khéo biện bạch trước cửa quan (tức cơ quan chính quyền hàng Xã,
Tổng, Huyện ) để giành lẽ phải về mình. Mùa Đông là mùa giá rét. Nhiều công
việc làm ăn hầu như đình trệ. Đây thường là khoảng thời gian đem lương thực dự
trữ ra để ăn. Nhà giàu có của dự trữ nên không lo. Nhà nghèo phải đi vay từng đấu
gạo. Đến ngày giáp Tết, nhà giàu sắm sửa ề hề, dân nhà nghèo đôi khi còn phải lo
trốn nợ. Thế nên dù ai có tài khoe mẽ đến đâu, đến ngày giáp Tết là người ta biết
hết, không thể nào giấu giếm được.
Ngoài những ngày kỵ giỗ bình thường để con cháu tưởng nhớ đến ngày từ
trần của người đã khuất, hàng năm người Việt ta còn có lệ Chạp mả, tất cả mồ mả
của giòng họ đều được giẫy cỏ sạch sẽ vào tháng Chạp để sửa soạn mời gia tiên về
ăn Tết với con cháu. Cũng có nơi để sang tháng Giêng mới giẫy mả.
Đi đâu mặc kệ đi đâu

nhất là thầy dạy học chữ lại phải kính trọng hơn nữa.
“Lúc học, gặp khi mồng Năm ngày Tết như: Tết Nguyên đán, Thanh minh,
Đoan ngọ, Trung thu, mùa nào thức nấy, hoặc cặp gà thúng gạo, đường mứt
bánh trái hoặc năm ba quan tiền, tùy tình đa thiểu mà đem đến lễ thầy”.(4).
Trong các tục lệ về ngày Tết, ta có tục xông đất hay xông nhà đầu năm.
Theo tục lệ nầy, có nhiều người tin rằng, có người vía xấu đến xông đất nhà nào
(tức là người đến chúc Tết đầu tiên) nhà đó sẽ gặp điều xui xẻo quanh năm. Vì thế,
“nếu không có người nhà dễ vía để xông nhà lấy, người ta phải nhờ một người
khác trong thân bằng cố hữu tốt vía để sớm ngày mồng Một Tết đến xông nhà,
trước khi có khách đến chúc Tết, để người này đem sự dễ dãi may mắn lại”. (5).
Do tục lệ nầy, vào sáng Mồng một Tết ít người dám ra khỏi nhà để đi thăm
bà con láng giềng, sợ mình sẽ đem điều xui xẻo đến cho người khác. Cũng do tục
lệ nầy, người ta rất sợ những kẻ “mang tiếng không tốt” đến xông nhà mình. Ơ đất
Hà thành vào những năm cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 có hai nhân vật trào phúng
nổi tiếng, một cặp bài trùng mà những tay có máu mặt thời bầy giờ đều ngán, đó là
Ba Giai và Tú Xuất. Hai nhân vật này mang tiếng là hay chòng ghẹo và phá phách
thiên hạ. Vì thế người ta đã hù dọa nhau:
Hễ ai mà nói dối ai
Thì mồng một Tết Ba Giai đến nhà.
Đa số dân ta sống bằng nghề nông. Hàng năm, nhiều nhà dâng lễ cúng đất,
còn gọi là lễ “tạ thổ kỳ yên” vào những ngày đầu năm. Ơ vùng đồng bằng sông
Cửu Long, lệ cúng đất được thực hiện vào ngày ngày 10 tháng Giêng:
Mổng chín vía Trời
Mồng mười via Đất
Ngày vía đất có lệ cúng đất. “Ơ nhà quê miền Nam, đến ngày 10 tháng
Giêng người nhà nông làm lễ cúng đất. Nghi lễ rất giản dị. Nhà khá giả thì dọn
mâm cơm có gà vịt đem ra ruộng cúng rồi cùng nhau ăn uống tại chỗ. Ơ nhà thì
dọn lễ vật ra cúng tại bàn thờ Thổ Địa đặt trong nhà. Lễ vật cũng đơn giản: con
gà, miếng thịt hoặc rút gọn chỉ còn bộ tam sên với dĩa gạo, muoi”. (6).
Trong 3 ngày Tết ta có lệ chúc Tết. Con cháu chúc Tết ông bà cha mẹ, ông

Ơ một số địa phương lại có tục “hát sắc bùa” vào ngày Tết. Thông thường
hát sắc bùa do phường sắc bùa hát theo điệu dân ca sắc bùa của từng dịa phương.
Có một số địa phương lại kết hợp múa sắc bùa với hát sắc bùa thành một vũ điệu
dân-gian đầy quyến-rũ như ở một số xã miền biển quận Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi.
Phường sắc bùa còn có những bài hát riêng cho từng nghề nghiệp: buôn bán, nông
tang, canh cửi . . . :
Thánh chúa vạn niên.
Thánh chúa vạn niên!
Chúng tôi nay dâng cách đội đèn
Thái hòa gặp tiết xuân thiên
Gió đưa chồi ngọc, hoa chen cành vàng
Trong nhà ta đèn thắp sáng trưng
Song le còn muốn chơi trăng ngoài thềm
Để cho ấm ngoài êm
Vào sáng Mồng một Tết, một số chức sắc trong làng từ Tiên chỉ, Thứ chỉ,
Lý trưởng, Trương tuần cùng các bô lão đều tề tựu về đình làng để tế cáo thần linh
bản thổ và thần Thành hoàng. Trong ngày gặp mặt đầu năm ở nơi linh-thiêng này,
quý chức sắc của làng đều dâng lời cầu nguyện xin Thành hoàng và thần-linh bản-
thổ phù trợ cho dân làng sang năm mới được vạn sự như ý:
Chúc mừng thượng đẳng tối linh
Phù trì dân xã hiền-vinh sang giàu
Trước đình lại có rồng chầu
Có đôi qui phụng tựa màu non tiên
Giữa đình có đấng bát tiên
Trong những hội Xuân đầu năm, làng thường tổ chức các hội hát nam nữ
như: hát đúm, hát dặm, hát trống quân, hát quan họ Thường vào cuộc hát, người
khởi xướng thường hát những lời chúc tụng tốt đẹp:
Tới đây viếng cảnh, thăm hoa
Trước mừng các cố, sau là mừng dân.
Sau nữa tôi mừng cả làng tuần

chòi 3 lá để bắt đầu lại ván khác. Cứ thế cho đến 8 ván là mãn hội” (7).
Phần lớn những người thích chơi bài chòi là thích cái điệu hô đặc biệt gọi là
hô bài chòi của các tay hô hiệu.
Nói đến Tết mà không nhắc đến các phiên chợ Tết là cả một điều thiếu sót.
Chợ Tết có thể là những phiên chợ cuối năm bày bán các hàng Tết từ đồ cúng tế,
hoa quả đến quần áo và đồ chơi trẻ con. Chợ Tết cũng có thể là những phiên chợ
đầu năm họp lấy hên và thường được tổ chức các trò vui Xuân cùng với việc bày
bán hàng Tết. Có những phiên chợ Tết mỗi năm chỉ họp một lần:
Bỏ con bỏ cháu,
Không ai bỏ hai mươi sáu chợ Yên
Bỏ tổ bỏ tiên
Không ai bỏ chợ Viềng mồng tám.
Đây là hai phiên chợ Tết đặc biệt của Nam Định xưa: chợ Yên mỗi năm chỉ
họp một phiên vào ngày 26 tháng Chạp. Đây là một phiên chợ Tết thật sầm uất với
đầy đủ mặt hàng Tết cho người lớn và trẻ con, quy tụ khá đông đảo người quanh
vùng về mua sắm.
Chợ Viềng lại họp vào ngày 8 tháng Giêng. Tương truyền ngày xưa ở Nam
định có đến 3, 4 chợ cùng mang tên chợ Viềng. Chợ Viềng chính nằm ở xã Kim
thái, huyện Vụ bản; họp phiên đầu năm vào mùng 8 tháng Giêng, quy tụ dân quanh
vùng. Dân vùng này tin rằng buôn bán vào ngày nầy sẽ gặp may mắn quanh năm.
Do đó, nếu gặp những ngày có mưa gió, lại gặp đò ngang cách trở, dân buôn tự
động họp chợ ở một nơi nào đó để buôn bán gọi là “lấy ngày”, cầu may cho cả
năm. Thế là một phiên chợ Viềng mới được thành hình. Sau phiên chợ họp lấy may
đầu năm đó chợ không còn để lại một dấu vết nào. Năm sau hoặc những năm sau
nữa, nếu lại gặp trở ngại như trên, dân buôn quanh vùng lại hình thành một chợ
Viềng khác, có thể là ở vùng đất năm trước hay một nơi nào khác. Những phiên
chợ Viềng này mỗi năm chỉ họp một lần thôi.
Ơ kinh đô Huế có chợ Gia Lạc, mỗi năm cũng chỉ họp có một phiên:
Gia Lạc chỉ mở ngày Xuân
Quanh năm, suốt tháng khó lần tìm ra.

Riêng đất Nam Định còn có những câu ca dao giới thiệu những phiên chợ
của họ một cách thú vị:
Mồng một chơi cửa, chơi nhà
Mồng hai chơi xóm, mồng ba chơi đình.
Mông bốn chơi chợ Quả linh
Mồng năm chợ Trình, mùng sáu non Côi.
Qua ngày mồng bảy nghỉ ngơi
Bước sang mồng tám đi chơi chợ Viềng
Chợ Viềng một năm mới có một phiên
Cái nón em đội cũng tiền anh mua.
Tết Nguyên đán là ngày lễ cổ truyền trọng đại của dân tộc Việt Nam.
Trên đây chúng tôi đã nêu lên một số tục ngữ ca dao phản ảnh một số tập tục
và hình ảnh quen thuộc của ngày lễ trọng đại đó.
Ngày nay, vì hoàn cảnh đặc biệt của lịch sử, một phần con dân Việt phải
sinh sống ở nhiều nơi trên thế giới. Thế nhưng, dù sống trong hoàn cảnh nào, châu
lục nào, quốc gia nào người Việt ta cũng vẫn nhớ đến ngày Tết cổ truyền của dân
tộc và vẫn tổ chức những hội vui Xuân một cách trọng thể. Tổ chức vui Xuân để
giử gìn truyền thống Việt và quảng bá phần nào văn hóa Việt với các sắc dân khác
đang cùng sống trên một địa bàn với chúng ta. Đó là ý nghĩa quan trọng của ngày
Tết Nguyên đán mà chúng ta vẫn thường tổ chức hằng năm.