Tháp Bình sơn – tác phẩm nghệ
thuật độc đáo
Thời Lý – Trần, ở Vĩnh Phúc đã có nhiều tháp. Tháp là một bộ phận, một phần
công trình nghệ thuật quan trọng của chùa. Cùng với chùa, tháp là nơi thờ Phật có
tính chất tưởng niệm và là nơi để hài cốt các nhà sư. Các tầng của tháp tượng trưng
cho từng bước tu hành để lên cõi Niết Bàn của các phật tử.
Trong số tháp còn lại hiện nay chỉ có tháp Bình Sơn là cao nhất, tên chữ là tháp chùa
Vĩnh Khánh, tục gọi là chùa Then ở xã Tam Sơn (Lập Thạch).
Tương truyền tháp có 15 tầng. Cứ theo các cụ ở địa phương thì trước kia, trên nóc tháp có
một hình khối búp hoa sen chưa nở, bằng đất nung, tạo cho toàn thân tháp một dáng vươn
lên khá đẹp. Hiện nay chỉ còn 11 tầng tháp và 1 tầng bệ, tất cả cao 16,5 mét. Tháp hình
vuông, nhỏ dần về phía ngọn, Cạnh cửa tầng dưới cùng là 4,45 mét, cạnh cửa tầng thứ 11
là 1,55 mét. Tháp được xây bằng 13.200 viên gạch nung, gồm 2 loại: một loại hình vuông
có kích thước là 0,22m x 0,22m, một loại hình chữ nhật có kích thước có kích thước
0,45m x 0,22m. Phần ruột tháp có một khoảng trống nhỏ chạy suốt chân tháp lên ngọn.
Bên ngoài, xung quanh tháp được ốp một lớp gạch vuông, mỗi cạnh dài 0,46m, phủ kín
thân tháp. Mặt ngoài của gạch ốp này đều có trang trí hoa văn rất phong phú như hoa
chanh, hình lá đề, sư tử vờn cầu, rồng uốn khúc … Có viên gạch được khắc một hình
trang trí, có hình lại do 2 viên hoặc 4 viên ghép lại mới thành. Đường nét trang trí ở đây
rất tinh tế, phóng khoáng, hình dáng chắc khỏe, mang đầy sinh khí của nghệ thuật dân
tộc thời kỳ phong kiến tự chủ cường thịnh thời Lý – Trần (thế kỷ XII – XIII).
Những khỏa sát và nghiên cứu gần đây cho thấy gạch dùng để xây dựng tháp Bình Sơn
được nung với độ lửa cao. Để cho các viên gạch có thể đứng với nhau theo một chiều cao
dựng đứng mà không cần vôi vữa, những người xây dựng tháp đã sáng tạo những phương
pháp lắp ghép khá độc đáo. Viên gạch được chế tác có mấu và có gờ chỉ để giữ lấy nhau,
đó là phương pháp xây gạch khẩu ở chân bệ. Còn có cách khác là mỗi viên gạch có một
lỗ hình thang, hai viên gạch xếp sát nhau, tạo thành một mộng cá và người ta đổ chì vào
mộng cá đó để giữ 2 viên gạch với nhau, đó là phương pháp xây bằng cá chì dùng để
dựng chân tháp.

Chân tháp có nhiều vành đai cánh sen chồng lên nhau làm cho khách tham quan có cảm

Người dân Lập Thạch, hay các bạn khách xa gần mỗi khi có dịp từ Xuân Hòa ra bến
Then, qua sông Lô sang Phú Thọ, hay từ bến Then về Xuân Hòa đi Vĩnh Yên, dẫu không
có thời gian vào lễ chùa Vĩnh Khánh, cũng lưu luyến ngắm nhìn tháp Bình Sơn, cây tháp
đã trải ngót nghìn năm tuổi vẫn tươi rói màu đỏ gạch nung, không một gợn rêu phong, và
vẳng nghe đâu đó lời nhắn nhủ vọng lên từ xa xưa.