I - Gợi dẫn
1. Ngô Sĩ Liên người làng Chúc Lí, huyện Chương Đức, nay thuộc xã Chúc Sơn, huyện Chương Mĩ, Hà
Tây. Ông đỗ Tiến sĩ năm 1442 và giữ vai trò quan trọng trong việc biên soạn bộ Đại Việt sử kí toàn thư –
tác phẩm không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn có giá trị lớn về văn học nghệ thuật. Ngô Sĩ Liên
cùng nhóm tác giả soạn Đại Việt sử kí toàn thư trên cơ sở bộ Đại Việt sử kí của Lê Văn Hưu và Sử kí tục
biên của Phan Phu Tiên, hoàn thành năm 1479.
2. Đại Việt sử kí toàn thư gồm hai phần : ngoại kỉ và bản kỉ, phần ngoại kỉ viết về lịch sử nước ta từ thời
Hồng Bàng đến thế kỉ X ; phần bản kỉ viết tiếp từ thời Đinh Tiên Hoàng đến thời Hậu Lê. Đại Việt sử kí
toàn thư được viết theo lối biên niên, lấy thời gian làm trục chính để ghi lại các sự kiện lịch sử theo trình
tự năm, mùa, tháng, ngày…
Đoạn trích Thái sư Trần Thủ Độ thuộc phần bản kỉ. Khi viết về một nhân vật lịch sử, người viết sử
thường kể lại công lao của nhân vật, đồng thời thể hiện thái độ của mình. Trần Thủ Độ là một nhân vật có
vai trò vô cùng quan trọng đối với triều đại nhà Trần. Trong đoạn trích, người viết đã lựa chọn bốn câu
chuyện tiêu biểu để ngợi ca nhân cách chính trực, chí công vô tư của Tướng quốc Trần Thủ Độ. Bốn sự
kiện ấy phản ánh bốn khía cạnh trong nhân cách Trần Thủ Độ. Bài viết đã thể hiện tài năng của người viết
: vừa kể chuyện lịch sử vừa thể hiện thái độ và tình cảm trân trọng đối với các anh hùng dân tộc.
3. Cách đọc
Lời văn trong bài là lời người chép sử. Cần đọc chậm, rõ, thể hiện tính khách quan, đảm bảo đặc trưng thể
loại.
II - Kiến thức cơ bản
Vương nghiệp của nhà Lí – một triều đại có thời gian tồn tại khá dài của lịch sử Việt Nam, đã kết thúc ở
đời nữ vương Lí Chiêu Hoàng. Vua Lí Huệ Tông không có con trai nối dõi, ngôi báu được nhường ngôi
cho con gái Lí Chiêu Hoàng mới lên bảy tuổi. Vai trò lịch sử của nhà Lí đã hết, Trần Thủ Độ đã tận dụng
thời cơ, khéo léo chuyển ngôi từ nhà Lí sang nhà Trần một cách êm đẹp bằng cuộc hôn nhân giữa Lí
Chiêu Hoàng và Trần Cảnh. Dưới sự sắp đặt khéo léo của Trần Thủ Độ, Lí Chiêu Hoàng nhường ngôi
cho chồng. Vai trò lịch sử của nhà Lí chấm dứt, triều đại nhà Trần được bắt đầu một cách thuận lợi. Đây
là một sự chuyển giao hiếm có trong lịch sử Việt Nam. Tất cả nhờ tài năng và mưu lược của Thái sư Trần
Thủ Độ. Nhà Trần đã ghi vào lịch sử dân tộc những trang vô cùng vẻ vang với một nền kinh tế phát triển
ổn định và ba lần chiến thắng quân Mông – Nguyên lẫy lừng.
Dù lịch sử có một số ý kiến khác nhau về những việc làm của Trần Thủ Độ đối với nhà Lí và với cả anh
em Trần Cảnh, song điểm nổi bật hơn cả vẫn là công lao của ông đối với vương nghiệp nhà Trần và với

ứng xử của Thủ Độ đầy bất ngờ. Tưởng như khi nhà vua dẫn người ấy đến, người ấy sẽ bị rơi đầu. Nhưng
không, Thủ Độ đã xác nhận “đúng như lời người ấy nói”, và “lấy tiền lụa thưởng cho anh ta”. Vẻ đẹp
nhân cách của ông đã toát lên từ hành động ấy. Cách ứng xử ấy còn thể hiện thái độ tự tin của ông.
Câu chuyện thứ hai còn thú vị hơn với nghệ thuật kể chuyện đầy kịch tính, ngắn gọn và thật bất ngờ. Linh
Từ Quốc Mẫu, vốn là hoàng hậu của nhà Lí, nhà Lí đổ, trở thành vợ của Thủ Độ, mẹ vợ của vua. Người
lính dám không vâng mệnh bà, lẽ thường chắc chắn bị rơi đầu. Nhưng khi Quốc Mẫu về kể lại và khóc
lóc thở than, Thủ Độ gọi người lính đó tới, tưởng để phạt, nhưng không ngờ lại ban thưởng cho anh ta.
Hành động ấy của ông đã khích lệ người cấp dưới thực hiện nghiêm phép nước, đó là cái gốc để vận nước
được bền lâu. Vì lợi ích cộng đồng, Thủ Độ đã chấp nhận ảnh hưởng đến gia đình riêng chứ không chấp
nhận để phép nước bị nhờn. Dù rằng, nếu ông có trách cứ tên lính để vừa lòng vợ cũng chẳng có gì đáng
trách. Đặt phép nước lên trên hết, Thủ Độ đã có lối hành xử xứng danh là người đứng ở vị thế cao trong
xã hội.
Nghệ thuật kể chuyện khéo léo, thông minh còn được thể hiện rõ hơn ở hai câu chuyện tiếp theo. Câu
chuyện Quốc Mẫu xin cho người nhà chức câu đương có lẽ là câu chuyện thú vị nhất. Nó không chỉ thể
hiện tấm lòng chí công vô tư của Trần Thủ Độ mà còn thể hiện sự ứng xử thông minh và khéo léo của
ông. Không từ chối lời xin của vợ nên không làm mất lòng vợ mà vẫn giữ nguyên phép nước, chống lại
hiện tượng nhờ cậy xin chức tước. Linh Từ Quốc Mẫu xin cho người nhà một chức câu đương, chức rất
nhỏ trong hàng chức sắc địa phương. Nếu Thủ Độ có cho anh ta chức ấy thì cũng chẳng có gì đáng trách.
Thế nhưng không vì một chút lợi nhỏ mà làm hỏng phép nước. Thật bất ngờ khi Thủ Độ biên lấy tên tuổi,
gọi người đó đến. Tưởng như câu chuyện chẳng có gì. Nhưng thật bất ngờ và thú vị khi ông nói “Ngươi
vì Công chúa xin cho được làm câu đương… phải chặt một ngón chân để phân biệt”. Nhiều người cho
rằng, Thủ Độ làm thế là nhẫn tâm với vợ. Nhưng thực ra câu chuyện muốn nhấn mạnh rằng dù việc lớn
hay nhỏ, ông đều tuân thủ đúng phép nước. Những câu chuyện nhỏ ấy là tấm gương để răn dạy những
chuyện lớn hơn.
Việc lớn nhất, Thủ Độ cũng xử sự rất đúng mực, ông chỉ tuân theo một nguyên tắc duy nhất : đặt quyền
lợi cộng đồng lên trên quyền lợi cá nhân. Ông đã kiên quyết chống lại thói gia đình trị. Những việc Trần
Thủ Độ làm là những việc cần thiết để ổn định xã hội, nhất là vào những ngày đầu dựng nghiệp của nhà
Trần với bao nhiêu khó khăn phức tạp. Sự thịnh vượng của nhà Trần và sự ổn định xã hội khá lâu thời
Trần có sự góp công rất lớn của Trần Thủ Độ.
Nhà sử học Ngô Sĩ Liên đã khắc hoạ thành công chân dung của Trần Thủ Độ qua bốn câu chuyện tiêu