Nghiên cứu triết học
“HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG
THỊT” TỪ TRUYỆN CỔ DÂN
GIAN ĐẾN KỊCH BẢN CỦA LƯU
QUANG VŨ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA
MỘT TRIẾT LÝ SỐNG
tay anh. Tiếng đồn vang khắp nước, sang đến tận Giang Nam. Buổi ấy, ở
Trung Quốc, có ông Kỵ Như cũng nổi tiếng cao cờ. Khi nghe tiếng Trương Ba,
Kỵ Như liền khăn gói sang Nam tìm đến nhà địch thủ. Hai người đọ tài nhau
trong mấy ván vẫn không phân thua được. Nhưng đến ván thứ ba, Trương Ba
dồn Kỵ Như vào thế bí. Thấy đối phương vò đầu suy nghĩ, Trương Ba kiêu
hãnh bảo:
- Nước cờ này dù có Đế Thích xuống đây cũng không thể gỡ nổi.
Bấy giờ Đế Thích là thần cờ ở thiên đình, bỗng nghe câu nói hỗn xược của
Trương Ba xúc phạm đến mình, liền cưỡi mây xuống trần định cho y biết tay.
Trương Ba và Kỵ Như đang đánh, chợt có một ông cụ già đến ngồi bên cạnh
bàn cờ. Ông cụ thủng thỉnh mách cho Kỵ Như mấy nước. Tự nhiên, bên Kỵ
Như cờ bại thành thắng. Trương Ba cau có, trong bụng tức giận ông già ở đâu
đến làm cho mình lâm vào thế bí. Nhưng nhìn thấy ông cụ râu tóc trắng xóa,
mặt mũi không có vẻ là người trần tục, chợt hiểu, liền sụp xuống lạy mà rằng:
“Ngài hẳn là thần Đế Thích đây rồi, tôi người trần mắt thịt không biết, xin thứ
lỗi”. Đế Thích cười bảo: “Ta nghe như nhà ngươi tự phụ là cao cờ nên xuống
xem cho biết”. Trương Ba liền giữ Đế Thích lại mua rượu, giết gà, khoản đãi
rất chu tất. Đế Thích tuy mới gặp cũng rất yêu mến Trương Ba. Thấy anh khẩn
khoản muốn học nước cờ của mình, Đế Thích bảo anh: “Ta thấy nhà ngươi có
bụng chân thành, vậy ta cho một bó hương này, mỗi lần cần đến ta thì thắp lên
một cây, ta sẽ xuống”. Nói đoạn, cưỡi mây bay lên trời.
Từ đó, Trương Ba thỉnh thoảng lại dọn cờ mời thầy Đế Thích xuống chơi. Hai
bên rất tương đắc. Nhưng một hôm, Trương Ba bị cái chết mang đi một cách
đột ngột. Sau khi chôn cất chồng, người vợ dọn dẹp nhà cửa, thấy có nén
hương giắt ở mái nhà, chị ta vô tình lấy xuống đốt lên cắm trước bàn thờ
chồng. Ở thiên đình, thần Đế Thích nhận được tin bằng mùi hương liền xuống
ngay. Thấy vắng mặt Trương Ba, Đế Thích ngạc nhiên: “Trương Ba đâu?”. Vợ
Trương Ba sụt sịt: “Nhà tôi chết đã gần một tháng nay rồi!” - “Chết rồi! Sao
lúc mới tắt thở không gọi ta xuống ngay, để đến bây giờ còn làm thế nào được
nữa?”. Suy nghĩ một chút, Đế Thích lại hỏi thêm: “Trong xóm hiện nay có ai

nhưng tâm trí là Trương Ba - chồng mình - thì cũng không băn khoăn gì, nhận
ngay và vui vẻ chung sống. Vợ anh Hàng thịt chỉ thấy đơn giản là hình dạng
chồng mình sống lại nên đấu tranh khiếu kiện giành giật về cho mình, mặc dù
anh ta đã nói anh ta là Trương Ba và chạy về nhà Trương Ba. Quan phủ sau khi
kiểm tra kỹ năng mổ thịt lợn và nhất là kỹ năng chơi cờ thì quyết định xử ngay
cho anh - Hàng - thịt - mang - hồn Trương Ba về với vợ Trương Ba. Phép thử
mổ thịt có thể không chính xác, vì anh Hàng thịt nếu thích vợ Trương Ba có
thể giả vờ mổ vụng; nhưng phép thử chơi cờ thì không thể sai được, vì nó
thuộc về trí tuệ, về năng khiếu tính toán trong loại hình thể thao trí tuệ đặc biệt,
cũng chính là một biểu hiện, một phương diện đặc sắc của linh hồn. Nó xác
định, khẳng định linh hồn đó chỉ có thể là Trương Ba - người sinh thời chơi cờ
rất giỏi.
Với cốt truyện ngắn gọn, mang một tư tưởng triết học có phần hơi đơn giản - đề
cao, tuyệt đối hóa linh hồn, không để ý đến mối quan hệ giữa thể xác và linh hồn,
tách rời linh hồn và thể xác, coi thể xác chỉ như cái túi đựng linh hồn - truyện cổ
dân gian Hồn Trương Ba, da Hàng thịt phù hợp với quan niệm xưa, qua bao thế
kỷ vẫn được kể, được yêu thích và không hề gây tranh cãi.
Nhưng ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội, của con người và khoa học
(sinh lý học và tâm lý học), tư tưởng triết học về con người cũng trở nên phong
phú hơn, sâu sắc hơn và toàn diện hơn. Từ đó, tư tưởng triết học trong truyện
cổ dân gian đã được Lưu Quang Vũ, nhà viết kịch tài năng của thời hiện đại,
nhìn nhận lại và phát triển theo trình độ nhận thức của thời đại, theo yêu cầu
nhân sinh và thẩm mỹ của thời hiện đại.
Tóm tắt vở kịch của Lưu Quang Vũ. “Nam Tào, Bắc Đẩu đang ngồi chấm
người phải chết trong ngày. Đế Thích đến tỏ ý muốn xuống hạ giới để tìm
người cao cờ đánh cho vui. Vì vội đi dự tiệc ở bên dinh Thái thượng nên Nam
Tào gạch bừa tên Trương Ba.
Trương Ba đang chăm vườn và trò chuyện cùng vợ, cháu gái nội, con trai, con
dâu thì Trưởng Hoạt đến chơi cờ. Đế Thích xuất hiện, giúp Trưởng Hoạt gỡ
thế cờ. Đế Thích cho Trương Ba mấy nén hương và bảo nếu cần thì thắp một

Lúc đó, cu Tỵ nhà hàng xóm bị ốm nặng, sắp chết. Đế Thích bảo hồn Trương
Ba nhập vào xác cu Tỵ. Trương Ba từ chối, xin cho cu Tỵ sống, còn mình xin
trả lại xác cho người Hàng thịt và chấp nhận cái chết.
Hồn Trương Ba nhập vào màu xanh cây vườn trò chuyện với vợ”.
Trước hết, Lưu Quang Vũ có kế thừa tư tưởng của truyện cổ dân gian. Ông
cũng nhấn mạnh vai trò cao hơn của linh hồn so với thể xác. Trương Ba khi
sống lại trong thân xác anh Hàng thịt thì nhận biết mình là Trương Ba (dựa vào
ký ức, tình cảm và ý thức của hồn Trương Ba) và về ngay nhà mình (nhà
Trương Ba). Vợ Trương Ba, sau khi kiểm tra ký ức của Trương Ba (mới), cũng
nhận là chồng mình và giữ lại. Trưởng Hoạt, bạn của Trương Ba, khi kiểm tra
ký ức của Trương Ba (mới) về tình bạn giữa hai người, cũng xúc động ôm hôn
ngay bạn mình, mặc dù anh ta lúc này đã mang thân xác xa lạ. Cô con dâu thì
lại càng thương cha chồng, mặc dù cha lúc này mang vóc hình ông Hàng thịt,
vì điều chị ta tìm thấy ở ông là đức tính nhân hậu hệt như cha chồng xưa. Chị
ta nói khá đúng, khá đủ, khá cơ bản về linh hồn: “Đã gọi là hồn làm sao có
hình thù, bởi nó không là vuông hay tròn, mà là vui buồn, mừng giận, yêu
ghét. Thầy vẫn dạy chúng con: Cái bề ngoài có quan trọng gì, chỉ có tấm lòng
yêu thương và trí tuệ cao sáng của con người ta là đáng kể”.
Tuy nhiên, Lưu Quang Vũ không dừng lại ở đó.
Đầu tiên, hồn Trương Ba tỏ ra lạ lẫm, khó chịu với sự khác lạ của thân xác
mình.
Rồi anh ta cảm thấy thân xác đó bắt đầu chi phối anh: cũng thích ăn tiết canh,
uống rượu, nói to và có sức khỏe (không đau lưng, không hen nữa, tát con chảy
máu mồm).
Khi ông Lý xử anh phải sang nhà chị Hàng thịt một số giờ trong ngày thì anh
cũng tấm tắc khen ngon mấy món ăn của chị ta. Chị Hàng thịt thì biết linh hồn
trong thể xác chồng mình không phải là của chồng mình mà là của Trương Ba,
nhưng chị ta càng quý hơn vì nó tốt đẹp và dịu dàng, điều mà chị ta không thấy
ở người chồng thô bạo đã khuất. Sự cô đơn về thân xác và linh hồn khiến chị
càng khao khát hồn Trương Ba. Hồn Trương Ba cũng bị rung động trước sự

hạnh phúc và sự tốt đẹp của con người. Trương Ba chết, nhưng hồn Trương Ba
vẫn sống - sống trong tình cảm của mọi người, sống mà không cần mượn đến
thân xác của ai hết.
Trước khi kết thúc, tác giả còn đưa nhân vật vào cuộc thử thách cuối cùng, đặt
nhân vật trước một sự lựa chọn: chấp nhận cái chết hoặc nhập vào xác cu Tỵ -
một em bé hàng xóm vừa chết. Trương Ba không thể tái diễn bi kịch sống trong
thân xác mượn của người khác: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một
nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”. Vì thế, ông đã xin cho cu Tỵ được
sống lại, còn mình thì xin được chết.
Thực chất, đó là lời tái khẳng định của tác giả đối với quan niệm sống đẹp mà
ta nhắc đến ở trên. Bi kịch xung đột giữa linh hồn và thể xác không thể được
giải quyết theo đúng cái cách đã tạo ra bi kịch. Đến đây, cái “chết hẳn” của
Trương Ba lại thể hiện một chiến thắng thuyết phục của “tồn tại – người”, của
nhân cách, của khát vọng hoàn thiện nhân cách của con người.
Không phải chờ đến khi các nhà ngoại cảm và lý thuyết trường sinh học xuất
hiện, Lưu Quang Vũ đã khẳng định, theo cách của ông, thân xác của từng cá thể
người tồn tại hữu hạn, nhưng sự sống và linh hồn của con người là bất tử. Tư
tưởng triết lý của Lưu Quang Vũ về con người vừa biện chứng, vừa lạc quan và
cao thượng. Điều này, cùng với tài năng sáng tạo nghệ thuật tác giả, đã làm cho
vở kịch có giá trị nhân văn cao, vươn tới tầm nhân loại.
Vấn đề quan hệ giữa linh hồn và thể xác trong Hồn Trương Ba, da Hàng thịt
còn có thể làm ta liên tưởng đến mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong
mỗi sự vật. Đương nhiên, mối quan hệ giữa linh hồn và thể xác, giữa nội dung
và hình thức là hai cặp phạm trù không đồng nhất, không thể suy cái này ra cái
kia một cách tịnh tiến. Tuy vậy, từ sự không đồng nhất, thậm chí đối lập giữa
linh hồn và thể xác trong vở kịch, ta có thể liên tưởng tới sự thống nhất cần có
giữa nội dung và hình thức là hai mặt của thực tại tự nhiên và xã hội. Khi nội
dung và hình thức phù hợp với nhau thì sự vật tồn tại và phát triển. Khi nội
dung và hình thức không phù hợp với nhau thì sự phát triển bị kìm hãm và
thậm chí, sự tồn tại của sự vật bị đe dọa.