Mối quan hệ giữa lý luận phê bình và sáng tác nhiếp ảnh
Cũng giống như các ngành văn học nghệ thuật khác, lý luận phê bình
nhiếp ảnh ra đời muộn hơn hoạt động sáng tác – Lý luận phê bình ra
đời là một nhu cầu tất yếu khách quan, là sự đòi hỏi của hoạt động sáng
tác trong quá trình phát triển của mình. Muốn hoạt động sáng tác phát
triển nhằm thỏa mãn nhu cầu thưởng thức nghệ thuật ngày một cao của
công chúng. Công tác sáng tác đòi hỏi lý luận phê bình phải chỉ ra được
cái hay, cái tốt, những cái được, chưa được, những thiếu sót, lỗi lầm
của quá trình sáng tạo.
Sáng tác nhiếp ảnh là một hoạt động sáng tạo, lý luận phê bình thuộc
phạm trù nhận thức và là lương tri của hoạt động đó. Sáng tác và lý
luận phê bình là hai mặt thống nhất của một nhu cầu tinh thần. Lý luận
phê bình cũng như sáng tác nhiếp ảnh đều xuất phát từ lợi ích xã hội, vì
sự tiến bộ của con người, vì nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công
chúng và vì sự phát triển của nghệ thuật nhiếp ảnh. Lý luận phê bình
cần hướng hoạt động sáng tạo nhiếp ảnh vào việc nâng cao trình độ
thẩm mỹ cho công chúng và góp phần giải quyết những vấn đề trung
tâm của cuộc sống đang đặt nặng lên vai người nghệ sĩ. Điều đó chứng
tỏ rằng, lý luận phê bình tuy sinh sau đẻ muộn so với hoạt động sáng
tác, nhưng trong tiến trình phát triển nghệ thuật, để thúc đẩy hoạt động
sáng tác đi đúng hướng nhằm thỏa mãn khả năng cảm thụ thẩm mỹ
ngày càng cao của người xem, đòi hỏi lý luận phê bình phải đi trước
một bước.

Nhưng để có một bài phê bình có giá trị học thuật, một ngọn đèn soi rọi
hướng đi cho hoạt động sáng tác, và làm cho nhà sáng tác ‘tâm phục
khẩu phục’ là một công việc hoàn toàn không dễ dàng chút nào, đòi hỏi
nhà lý luận phê bình chân chính trước hết phải nâng cao trình độ lý
luận, trình độ nhận thức xã hội, trình độ chuyên môn nghiệp vụ.

Có trình độ lý luận cao, chuyên môn giỏi, hiểu biết xã hội sâu sắc

Để có mối quan hệ tốt, nhà phê bình cần xác định vị trí của mình là
‘người môi giới cái đẹp’. Do đó trước khi hạ bút, người phê bình cần có
lương tâm trong sáng: nói thẳng, nói thật, nói đúng, nói cả cái hay, cái
dở của đời sống tác phẩm với một thái độ chân tình cởi mở, cầu thị.
Người phê bình và người được phê bình không nên cho rằng: phê bình
là vạch ra khuyết điểm mà ngược lại cần tôn vinh cái hay, cái được.
Đây không phải là một phương trình toán học phải cân bằng. Dựa trên
nhận thức lý luận, soi sáng vào tác phẩm, tìm ra cái hay, cái tốt, cái
được và cái chưa được. Nhất thiết không theo một tỷ lệ nào cả. Chỉ căn
cứ vào thực trạng của tác phẩm.

Nhưng phê bình không nên dễ tính hoặc thiên vị. Dễ tính và thiên vị là
hạ thấp vai trò của giới sáng tác và coi thường ngòi bút của mình. Phải
coi phê bình cũng là một sản phẩm sáng tạo. Mỗi nhà phê bình, trong
những hoàn cảnh khác nhau đều có thể phát hiện những điều thú vị có ý
nghĩa của tác phẩm. Tìm được giá trị nhân văn và nghệ thuật phong
phú, mới lạ đích thực của tác phẩm là niềm vui bất tận của người viết
phê bình. Vì vậy công tác phê bình không những không khô khan nhàm
chán như nhiều người tưởng, ngược lại luôn luôn mới mẻ và vô cùng
hấp dẫn.

Thông thường, nói đến phê bình người ta nghĩ ngay đến ‘chê’ là chính.
Ở đây bản thân thuật ngữ ‘phê bình’ phải chịu trách nhiệm một phần
tạo nên tâm lý lệch lạc. Sẽ là một sai lầm lớn, khi nghĩ rằng cứ vạch ra
được nhiều sai sót của tác phẩm mới là ngòi bút sắc sảo, sâu sắc…

Trách nhiệm cao cả của công tác lý luận là thúc đẩy hoạt động sáng tác
phát triển đúng hướng, nên người làm công tác phê bình không chỉ có
tâm thiện, trí vững mà còn cần có đủ dũng cảm của người công dân và
tư cách của một người cầm bút. Không lùi bước trước uy lực. Luôn

TRẦN MẠNH THƯỜNG