Phân biệt con Nghê và
con Lân

Con Nghê là linh vật đặc biệt của văn hóa Việt Nam, con Lân
thuộc văn hóa Trung Hoa. Về hình dạng, con Lân trông giống
sư tử, mà có sừng, chân như chân trâu, thân hình tròn mập, có
vẩy như vẩy rồng, miệng ngậm quả cầu, hay ngồi chống chân
lên quả cầu. Con Nghê có kỳ mà không có sừng, mình thon
nhỏ, chân như chân chó, dáng thanh, trông rõ ràng dáng chó
chứ không tròn mập như dáng như sư tử, đuôi Nghê dài, vắt
ngược lên lưng, đuôi Lân ngắn, xòe như cánh chim hay cuộn
tròn như đuôi thỏ. Bát hương con Nghê
Hình trích từ Vietnam ceramics, A separate tradition, John
Guy và John Stevensen, Avery Press 1997

Một số người lại còn tưởng lầm con Nghê là con sư tử. Bởi vì
chữ “Nghê” (hay “toan nghê”) trong chữ Hán vốn có nghĩa là
con sư tử. Tuy nhiên phải để ý rằng có nhiều chữ Hán-Việt
mà nếu ta tra tự điển Tầu, thì lại có nghĩa khác hẳn, bởi vì
ông cha ta rất nhiều khi mượn chữ Hán nhưng lại đổi nghĩa đi
mà dùng (người Pháp khi nghiên cứu về Việt Nam thì lại
thường học chữ Hán của người Tầu, tra cứu sách Tầu viết về
Việt Nam - chứ không tìm hiểu thẳng vào văn hóa Việt - nên
nhiều khi sai nghĩa, sai sự việc rất xa. Người Pháp cũng vì
học theo Tầu nên đã sai theo, cũng như từng theo sách Tầu
mà gọi sai nước ta là An Nam, trong khi các văn thư cổ của

sát cách sinh hoạt của người thượng trên các miền cao
nguyên, ta thấy rằng con chó vẫn là con vật rất quan trọng
của đời sống thôn dã. Vậy thì ai có thể quả quyết rằng, chó
đá, con Nghê không được phát sinh từ thời xa xưa? Tuy
nhiên chúng tôi cũng chưa có dịp may mắn được thấy các
hình ảnh hay vật tích hình con Nghê của thời đại cổ xưa này.
Ước rằng có người với những phương tiện đầy đủ sẽ làm các
việc khai quật nghiên cứu và tìm ra di tích con Nghê từ thời
xa xưa.

Sau khi Ngô Quyền khởi lại thời tự chủ, sau khi Đinh Bộ
Lĩnh, Lê Hoàn tổ chức lại trật tự trên đất nước ta, nhà Lý, nhà
Trần, rồi nhà Lê nối ngôi dựng lại nền văn hóa thuần Việt rực
rỡ, phong phú. Bắt đầu từ Lý Thái Tổ dời kinh đô từ Hoa Lư
về Thăng Long, người Việt bừng lên khí thế dân tộc. Giống
như thời Hùng Vương thuở trước, từ đây cùng văn học, xã
hội, chính trị, nghệ thuật tạo hình của người Việt phát triển
rực rỡ, phối hợp bản chất dân tộc với ảnh hưởng Trung Hoa
và Ấn Độ, tạo nên một nền văn hóa thuần Việt, song song và
biệt lập với văn hóa Trung Hoa.

Trong bối cảnh văn hoá rực rỡ ấy, với sự nẩy nở của những
nghệ phẩm, tác phẩm Việt Nam, sự phát triển của kiến trúc
đình chùa, sự phát triển của giới quý tộc, trưởng giả càng đòi
hỏi nhiều hơn nữa những phẩm vật tế tự, sinh hoạt và trưng
bày. Khung cảnh và nhu cầu này đưa đến biết bao phát triển
của nghệ thuật tạo hình. Nhu cầu tinh thần, nhu cầu vật chất
được đáp ứng bởi bàn tay, khối óc của các nghệ nhân Việt lúc
nào cũng xông xáo sáng tạo. Biết bao kiến trúc, cung điện,
đình chùa mới mái cong thuần túy Việt được dựng lên. Đồ

tự, ở các nhà trưởng giả cho đến nhà bình dân.
Thời suy tàn của con Nghê

Khi Nguyễn Ánh thống nhất sơn hà, triều đình nhà Nguyễn -
có lẽ do mặc cảm, do lòng thù ghét các dấu vết văn hóa của
đất Bắc, của nhà Trịnh, nhà Tây Sơn - đã quay lưng lại văn
hóa Việt nam mà ưa chuộng văn hóa Trung Hoa. Thế cho nên
con rồng Việt Nam uyển chuyển của đời Lý Trần Lê, đã bị
thay bằng con rồng Tầu thân mập vẩy to, mặt ngắn. Thế nên
thành Thăng Long bị phá đi xây lại nhỏ hơn và biết bao cung
điện đời trước (còn lại sau những năm dài chinh chiến) đã bị
triều đình nhà Nguyễn cho phá đi. Thế nên, dù đang trong
tình trạng chật vật cạnh tranh với đồ gốm Tầu trên thị trường
quốc tế, cả một kỹ nghệ đồ gốm Việt Nam đã không được
triều đình nâng đỡ. Thay vào đó các món đồ dùng trong cung
đình Huế được đặt làm từ các lò gốm ở bên Tầu. Thế nên cả
làng Chu Đậu (Hải Dương) phải bỏ nghề gốm mà chuyển qua
nghề dệt chiếu (một số nhỏ đã dọn đến Bát Tràng tiếp tục
nghề cũ, trong phạm vi rất nhỏ hẹp so với Chu Đậu). Trong
các cung điện ở Huế, con Nghê không được dùng, vì đã bị
con Lân của Tầu thay thế. Các lư trầm bằng đồng với hình
tượng con Lân trên nắp trở nên phổ thông. Các nhà trưởng
giả đua theo triều đình chuộng các linh tượng Trung Hoa. Kỹ
nghệ đồ gốm tàn lụi, con Nghê chỉ còn sót lại trong những
bàn thờ cổ ở chốn thôn dã miền Bắc. Đau đớn thay là tinh
thần nô lệ Bắc phương!

Hãy đi đến các ngôi chùa, các kiến trúc ở Việt Nam làm từ
thế kỷ XIX, ta thấy ngay rằng, con rồng Việt đã biến đổi, con
Nghê đã bị thay bằng con Lân, chim Hạc chỉ còn là biểu

Việt Nam sẽ làm lại tượng con Nghê, bình hương trầm con
Nghê, để tất cả chúng ta còn hãnh diện nối theo dòng văn hóa
Việt Nam của ông cha thuở trước.