Phân tích tính nghệ thuật trong “Hai đứa Trẻ” – Thạch Lam
Mỗi lần đọc Thạch Lam trong trí tôi lại hiện lên hình ảnh cánh cổng gỗ
của khu vườn êm ả được miêu tả trong truyện Dưới bóng hoàng lan.
Phía ngoài cánh cổng là một thế giới ồn ào, phồn tạp, nắng nôi, nhưng
bên trong là bầu không khí mát rười rượi thoảng mùi hương thật thích
hợp cho tâm trạng suy tư và cảm nhận, lắng nghe những điều tế nhị của
sự sống. Văn Thạch Lam cũng như khu vườn bên trong cánh cổng ấy, ít
sự kiện, hành động nhưng đầy ắp những bâng khuâng. Nó cho ta cơ hội
hiểu thấu sâu xa những cuộc đời giản dị, qua sự chiêm nghiệm lặng lẽ.
“Hai đứa trẻ” là truyện ngắn rất Thạch Lam. Chất liệu của nó vẫn là
cuộc sống tù đọng, mòn mỏi nơi những phố huyện nghèo nàn xơ xác.
Nhưng từ thứ chất liệu rất “văn xuôi” đó, nhà văn đã đưa lại cho chúng
ta những trang viết hết sức thi vị, không có gì chung với sự thi vị hoá
cuộc sống một cách tầm thường. Thi vị ( hay chất thơ) của tác phẩm gắn
liền với dụng công của nhà văn muốn khêu gợi trí tưởng tượng nơi
người đọc và đánh động khả năng cảm nhận của các giác quan bằng lối
hành văn hoặc cách tổ chức lời văn khá riêng biệt. Đây chính là chiều
sâu của một nghịch lý tưởng chừng khó giải thích : viết về các sự vật, sự
việc tầm thường, đơn điệu mà văn vẫn lôi cuốn đến thế. Điều này phá vỡ
một ngộ nhận (chí ít là của người đọc) về tính quyết định của vật liệu.
Thực ra nghệ thuật chính là một sự chế ngự vật liệu, vật liệu thông qua
những phương thức, phương tiện diễn tả đặc thù.
Câu văn của Thạch Lam tả rất sát sự thật, sự việc. Nhưng điều đó không
có nghĩa ở đây chỉ có sự khớp đúng đến nghẹt thở. Tiết điệu buông
chùng của câu mở đầu thiên truyện chứng tỏ điều đó : ” Tiếng trống thu
không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang xa để gọi buổi
chiều”. Cái lõi ngữ pháp của câu chỉ được nhận ra ở vế sau, nhưng sự
cảm nhận của người đọc đã thực sự được khởi hành từ trước cùng cụm
danh từ được đảo lên trên. Trong câu này cái đáng chú ý còn có từ “gọi”.
Nó xác lập một tương quan mới (dù vô hình) giữa các sự vật mà từ báo
hiệu chẳng hạn không nói lên được. Dĩ nhiên câu văn vừa nêu không chỉ

trong khi bản thân lời đối thoại cũng mang tính chất lơ lửng, không gây
nên sự đột biến nào của mạch truyện. Những câu hỏi nêu ra có thể trả lời
cũng được mà không cũng được. Nó không nhằm mục đích tìm biết mà
chỉ chờ đợi một sự phụ hoạ, xác nhận điều người nói nghĩ và thậm chí cả
sự hiện tồn mờ nhạt của họ nữa :
- Em thắp đèn lên chị Liên nhé !
- Cái chõng này sắp gãy rồi chị nhỉ?
- Sao hôm nay chị dọn hàng muộn thế ?
- Còn cô chưa dọn hàng à?
- Có phải buổi trưa em bán cho bà Lực hai bánh xà phòng không ?
- A, cô bé làm gì thế ?
- Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ ?
- Tàu hôm nay không đông, chị nhỉ ?
Trước những câu hỏi ấy người đối thoại thường là “mãi rồi mới chép
miệng trả lời”, ngẫm nghĩ rồi đáp hoặc có đáp cũng “đáp vẩn vơ”, thậm
chí “không đáp”, “không cần ngoảnh mặt ra”. Một số người khi muốn
chứng minh luận điểm nói rằng cảnh đời được miêu tả trong truyện thật
nghèo nàn buồn tẻ, đã viện đến các chi tiết như đám trẻ con nhặt nhạnh
những thứ rơi vãi trên nền chợ, chị Tý dọn hàng đến khuya mà không
bán được bao nhiêu, hai chị em Liên xem phở bác Siêu như một thứ quà
xa xỉ, một người mua hàng đến nửa bánh xà phòng cũng phải mua
chịu… Thật ra cần chú ý hơn đến những mấu đối thoại rời rạc đã nói ở
trên. Dụng công của Thạch Lam cũng như hồn văn của truyện chính toát
lên từ đấy. Nó đưa tới cho người đọc không phải chuyện này chuyện nọ
mà là một ấn tuợng buồn nản, xót thương, thậm chí bực bội trước các
câu hỏi tủn mủn , bâng quơ, không cần thiết phải trả lời và những lời đáp
quá chừng nhạt nhẽo, phẳng lặng. Những ấn tưọng đó khó gây dựng hơn
nhiều so với các nhận xét kết luận “đóng bao”sẵn thường thấy ở nhiều
truyện thừa giọng giáo huấn mà thiếu tính nghệ thuật.
Trong truyện cũng vài lần nổi lên tiếng reo chứa đựng niềm hân hoan

bụi, vẻ lung lay của bóng đèn, bóng người, ánh nhấp nháy của ngàn sao
và đom đóm, tiếng động mơ hồ, khe khẽ của loạt hoa bàng rụng xuống
vai…Tuy nhiên, việc đánh lạc hướng kia chỉ diễn ra từng lúc một, và
nhân vật của truyện lại trở về với thực tại túng thiếu, lam lũ, để tiếp đó
rơi vào trạng thái chập chờn nửa mơ , nửa thức, khắc khoải chờ mong, hi
vọng ( dẫu chẳng biết hi vọng ở cái gì). Truyện sở dĩ không rơi vào
nhàm tẻ dù đối tượng hàm chứa sự tẻ nhàm, chính một phần nhờ lối tả,
kể xen kẽ, chắp nối đó.
Hai đứa trẻ là truyện ngắn giàu tính nghệ thuật. Tác giả đã rất ung dung,
thoải mái khi xử lí chất liệu hiện thực. Tất cả chất liệu đã được tổ chức
lại nhằm khơi dậy ở người đọc những cảm xúc nghệ thuật thuần khiết .
Nhà văn đưa họ vào thế giới của ông, thôi miên họ, sau đó tự để họ
ngẫm nghiệm và rút ra những bài học cần thiết. Ở trên có nhắc tới “khu
vườn Thạch Lam”. Thực ra “khu vườn”ấy không chỉ có nghĩa là đề tài.
Đó là “khu vườn” của nghệ thuật – một nghệ thuật biết vượt thoát khỏi
sự trói buộc của đề tài để làm vang dậy tiếng nói riêng của nhà văn.