






So sánh yếu tố thiền
trong thơ Haiku
và thơ thiền Lý - Trần GVHD: 
- 2014


1.  K38.601.171
2.  K38.601.055
3.  K38.601.085
4.  K38.601.036
5.  K38.601.079
6.  K38.601.139
7.  K38.601.165

2.1.3 Th hin cái nhìn ca Thin: 23
2.1.3.1 ng, vn vt luôn bii, chuyn hóa. 23
2.1.3.2 Th hit nh ki bii và vt 25
2.1.3.3  31
2.2 V ngh thut: s ngn gng, hàm súc 36
2.3 Lí gii s ng 40

 NHM KHÁC BIT CA YU T THIN GI
THIN LÍ TR
3.1 Ni dung 42
 tài 42
i 43
ng thiên nhiên 47
3.2 Ngh thut 58
3.2.1 Không gian ngh thut 58
3.2.2 Thi gian ngh thut 64
3.2.3 Hình th 70
 71
 76
 77
- 
 82
 84
 85

ca thin ca các v c, k c nhn. Thin
ng nhng kinh nghi
n. C
t Bn Sogi hiu Thin và nc
v Thit
- 

2

t Bn t s tht ca
Thin Pht giáo là m     t chân lý tánh không thuc giáo phái
Thin. Trái li có mng danh Trung Hoa và Nht Bn có chút duyên vi
Thin cho nên xut thn nh tình BD
ri Thi gio nim vui gia
cái thi hn mang th s và vic rao ging v ngn ngun trit thuy
li nhiu l         a Thi     i tr
nhng ngôn t dính dáng qua dòng thi ca Thin.




-
 -


Ngôn ng ca Thin, không phi ngôn ng mà chúng ta thng s dng. Ngôn
ng thin là làn sóng giao cm gii truyi nhn, là ngôn ng i
không cùng tn s thì không th bc, không th cm nhng
y ti sao ch có mt mình ngài Hu ng
ng by by.


- 

4

















1.2.2 
Tr


n
----
t hin hai dòng Thin mi: Thin phái Th
Thng thành lp vào thn phái Trúc Lâm do vua Tr
p.


- 

6







1.3 

1.3.1 
Thi k
u cho thi k ci  Nht B

B

s thng nht mu phong kin,
 trong mt ch  hành chính ngày càng l qun lý s kt hp
gia tp quyn và tn quyn. Nhà Tokugawa ngày càng mth k thng
tr u tiên: vic tái phân pht mang li cho h gn 7 triu koku, kim soát các
thành ph quan trng nht, và h th a tô mang li khon thu to ln. Nhà
Tokugawa không ch cng c quyn kim soát ca mình vc Nht mc tái
thng nht, h t quyn lng có vi Thiên hoàng. Hàng lot các b
lu u chi danh. Tp hp các quy tc xã hi
hoàn thi
mi cá nhân không có quyn pháp lý  thc th pháp lý
nh nha v c quyn ca mc quan trng nht

ng Pht giáo mi xut hi    i kháng vi Ph   i Nara.
Saicho (khai sáng Thiên Thai Tông) và Kukai (khai sáng Chân Ngôn Tông) lt
ly núi Hieizan (T Du Koyasan  xây dng chùa và
phát trin, truyn bá Mt Tông Chính t  mà mt tông phái m
- 

8

xut hin và lan truyn mnh m là T Tông vi ch m s gii
thoát  th gii bên kia
akura, Pht giáo ch 
tr quc an dânn di mn dn sang cu nhân
 th thi Kamakura các tông phái mi xut hin vô s k, có th nói là hn lon. Các
tông phái mi này còn phi chu nhiu s  kích t nhng tông phái hin
hn khi tn ti bn vng thi mt lung gió cách

-1-1868),
sau cái cht ca Toyotomi Hideyoshi, Tokugawa Ieyasu lên nm quyn Phi
s qun lý ca Mc ph. Th lc Pht giáo ln nht by gi là T Chân Tông do
có ni lon nên phân lit qu là t suy y. Bng
hai ch  terauke và honmatsu, Mc ph to ra mt th cân bng quyn
lng cng Nho
giáo. V trt t xã hi, Mc ph a v c
 kinh t ca các chùa m
cng c i. K t 
mi tp trung vào vic hc tp và ph bin giáo lý nhà Pht cho các tng lp bình dân.
Cái gng Thin Tông Nht Bn nhân vy mc mt khuôn mt thc
s



Mng  tài thiên nhiên luôn là m tài ch 
m
trong phn Lý-Tri l, 
luôn có nhng tác phm vit v hình nh thiên nhiên bi thiên nhiên gn
bó mt thit vi cuc sng ca con ni. Con
i thanh thn và bình d c thiên nhiên, khi con
n vi tr v  mình
nht, nh nhàng và thoi mái, mi cm hng ngh thutrào dâng. Và nhiu
nhà nghiên cn lin v
ting hát b yu t trên cho ta thng gin Lý
Trnh c
ch o.
 i nh
tìm ln phác:

Con ch nhy vào
Vang tic xao"
- 

11

mt quan sát thiên nhiên và con mt nhìn vào n
 sâu sm. Trên b mn ch v ra mt bc tranh
p hoàn chnh vi nhng hiu qu         ng
n vi nhn Tokyo và có l m t trên cao xung mt khu
n ci cùng mt cái ao rêu ph kín b. Tht nhiên vang lên ting
mt chú ch nhy xung mm trong mt bui chi
Cái ao có th . Còn chúng ta, nhi trong vòng sinh t,
không khác gì hình nh nhng con      c tung tóe lên trong
khonh khc lan ta thành vòng tròn ri li phng lm. Hình nh con

thin thì h ng, sng mt cuc sng trn th. i v
 n gn lin vi cuc sng
trn th nhnh vi cuc sng trn th.
Hu ht nhng thit Nam thi Lý-Trt Bu
là nhi vì vc khi nói ting nói co thì
i nói ting nói ci, v i cuc sng trn th. 
ó i vi tinh
thc và ý chí bo v t nc


- 

13

"Quc t ng lc,
Nam thiên lý thái bình.
Vô n các,
X x t
(-)
n Nht Bn (Haiku)hình i và cuc sng trn th 
 cp rt nhiu, thm chí  n Vit Nam thi Lý-Trn.
y là ting khóc m ca Basho:
" L tràn nóng hi
Tan trên tay tóc m

Hay là n i ci cha nh n hình i v 
i:
"Không còn m
Mt mình em bé ti


cái tôi, cái ngã. Hii quên tt c.
- Quên thi gian, ngày tháng:
 ch nht
Cúc hoa khai x t ( Cúc hoa)
- 

15

- Quên thc ti, ngoi vt:
n
(To thu)
- i và quên c s tn vong ca chính bn thân mình:

(Quên mình, i, quên ht tt c)
(Cúc hoa 3 - Hoa cúc3)
 d dàng bt gp trn ca Nht:

t
cây ch
(Basho)
Hay:
ng bit quên
hoa trong bình cht n
m
(Shiki- Lê Thich)
Tuy nhiên, tinh th hin rõ nht  ch các nhà
t ít khi trc tip bc l cái tôi tr tình c nhng
bài Haiku là nhng bc tranh thiên nhiên hiy, không h b cái nhìn
- 


17

vn rn ràng vi nh ng ca nó i  chn n ào sôi
ng mà chính là trong tâm thc, trong cõi tch liêu.
Nim cô tng ve, ting chim cu gáy có tan bin v
mnh thì trong bin thin ln có s
xao ng. Chính nhng âm thanh nh  cô liêu càng thêm cô liêu:

bóng dài ca núi
r
(Issa)
Mô t khung cnh ca núi rng vào mt sáng thu có nh
to nên mt không gian vng lng vi hình dáng  dài.  
lên khe kh ng cành cây hay trong cnh sc thiên nhiên cô tm
 i tm thc sabi th
hin rõ trong nhn to thành giá tr ca nó:
Nm
dòng sông Ngân hà
ri ch nm
(Ransetsu)
Nc gic nhìn lên try di Ngân hà không còn nm  ch
 vng ct
 , tác gi to nên mt cnh cô tn
i và s vu chìm vào khong không
nh c, chìm vào cái sâu thm ca b 
y cm thn m trong mt bài haiku ni ting:
- 

18


ng là rn hay là ngã, lin. Nhng kh  không còn ch nào n
náu.
2.1.2.2 Tinh thần “tự do”
Bên cnh tinh thn vô úy, m tinh thn t 
mt trong nhng yu t n tr c sn t do
c th hin qua nhiu khía cnh mà phi k nh t do trong
ving. Ning thy thì khi tu hành phtránh
 c t  n vì
quan nit là t th, h vc lng hnh
u này th hin rt rõ tinh thn t do y không
phi là s phóng túng, buông th mà là s phóng khoáng. S phóng khoáng th hin
qua hình nh mt ông lão chài cá say gic nng và khi tnh dy thì thi v
ng vô cùng. Và nhng cái hn tp ca cu
ng c cái l an nhiên, t ti này:
n lý thanh giang vn lý thiên
Nht thôn tang giá, nht thôn yên
c vô nhân hoán
Quá ngt tnh lai tuyt mãn thuy
(Không l-72)
S th do không ch  nhng mà còn có c  nhng
chi

- 

20

 mùa hè
trên ngôi m nhng chi
mãi v 
(Basho)