BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
CHƯƠNG TRÌNH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRỌNG ĐIỂM CẤP
NHÀ NƯỚC KX 02/06-10

BÁO CÁO TỔNG HỢP

ĐỀ TÀI : VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG TRONG PHÁT TRIỂN
XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI Ở NƯỚC TA
ĐẾN NĂM 2020
Mã số: KX.02.25/06-10

Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS. HÀ HUY THÀNH
Cơ quan chủ trì : Viện Nghiên cứu Môi trường và Phát triển bền vững

8582


GS.TS Vũ Dũng Viện Tâm lý, Viện Khoa học xã hội Việt Nam
10. TS. Trần ngọc Ngọan
Viện NC Môi trường và Phát triển Bền vững
11.
Ths. Nguyễn Song Tùng
Viện NC Môi trường và Phát triển Bền vững
12.
Ths.Phạm Thị Trầm
Viện NC Môi trường và Phát triển Bền vững
13.
CN. Hà Huy Ngọc Viện NC Môi trường và Phát triển Bền vững
Những người cùng tham gia :
14.
CN.Nguyễn Thị Hòa Viện NC Môi trường và Phát triển Bền vững
15.
CN. Nguyễn Như Quỳnh Viện NC Môi trường và Phát triển Bền vững
16.
Các cán bộ sở tài nguyên môi trường các tỉnh được khảo sát
2
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

GDP: Tổng thu nhập quốc nội
TN- MT: Tài nguyên môi trường
CNH, HĐH: Công nghiệp hóa hiện đại hóa
PTXH: Phát triển xã hội
QL PTXH: Quản lý phát triển xã hội
LLSX: Quan hệ sản xuất
CMKHCN: Lực lượng sản xuất
PTBV: Phát triển bền vững
PCBL: Phòng chống bão lụt

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 9
1. Tính cấp thiết của đề tài 9
2. Các nghiên cứu liên quan đến đề tài 10
2.1. Nghiên cứu ngoài nước 10
2.2. Nghiên cứu trong nước 13
3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 15
3.1. Mục tiêu chung 15
3.2. Mục tiêu cụ thể 15
4. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của đề tài 16
4.1. Quan điểm tiếp cận 16
4.2. Phương pháp nghiên cứu 16
5. Kết cấu của đề tài 18

CHƯƠNG MỘT. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ MỐI QUAN HỆ TƯƠNG TÁC GIỮA
MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ SỰ PHÁT TRIỂN XÃ
HỘI TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN 19
I.1. Những khái niệm then chốt 19
I.1.1. Môi trường 19
I.1.2. Vấn đề môi trường 22
I.1.3. Xã hội 23
I.1.4. Phát triển xã hội 25
I.1.5. Quản lý phát triển xã hội 28
I.2. Mối quan hệ giữa môi trường và Phát triển xã hộ
i 29
I.2.1. Bản chất của mối quan hệ giữa môi trường và con người, xã hội 29
I.2.2 Sự tương tác giữa môi trường và sự phát triển xã hội 32
I.3. Nền tảng của sự tồn tại, phát triển xã hội: Sản xuất, phát triển sản xuất; kinh tế; hệ thống kinh
tế của xã hội 36

II.2.2. Vấn đề môi trường nông nghiệp, nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa 141
II.2.3. Những vấn đề biến đổi môi trường ở nông thôn miền núi 149
II.2.4. Vấn
đề môi trường do phát triển làng nghề 153
II.2.5. Tình trạng tai biến môi trường 158
5
II.3. Tác động của những vấn đề môi trường tới phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước
ta trong những năm qua 160
II.3.1.Tác động của những vấn đề môi trường tới phát triển xã hội 160
II.3.2. Vấn đề môi trường và Quản lý phát triển xã hội 184
II.4. Những nguyên nhân của biến đổi môi trường và ảnh hưởng của nó đến phát triển xã hội 191
II.4.1. Mô hình phát triển kinh tế 192
Năm 196
II.4.2. Những bất cập trong việc quản lý sự phát triển xã hội có quan hệ đến phát triển và bảo vệ môi
trường 209
CHƯƠNG BA. DỰ BÁO CÁC XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI MÔI TRƯỜNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA
NHỮNG BIẾN ĐỔI ĐÓ ĐẾN PHÁT TRIỂN XÃ HỘI Ở NƯỚC TA ĐẾN NĂM 2020 219
III.1 Dự báo bối cảnh quốc tế, khu vực ảnh hưởng đến phát triển xã hội Việt Nam trong thập niên
tớ
i 219
III.1.1 Trên phạm vi toàn cầu 219
III.1.2. Dự báo bối cảnh khu vực Đông Á và vị trí của tiểu vùng sông Mê Công (GMS) trong khu vực
222
III.2 Một số phương pháp dự báo tác động của môi trường đối với phát triển xã hội và quản lý phát
triển xã hội 225
III.2.1. Phương pháp DPSIR 225
III.2.2 Phương pháp dự báo theo phép nội - ngoại suy 225
III.2.3. Phương pháp dự báo suy thoái MT hoặc ô nhiễm MT theo "hệ số suy thoái" "hệ số ô nhiễm" 227
III.4 Dự báo xu thế diễn biế
n một số loại môi trường 230

phát triển xã hội 291
IV.3.1 Nhóm giải pháp nhằm tạo lập những cơ sở và điều kiện cho phát triển bền vững 291
IV.3.2 Nhóm giải pháp cụ thể 308
KẾT LUẬN 316
TÀI LIỆU THAM KHẢO 320

7
DANH MỤC BIỂU

Biểu II.1 : Diễn biến PM
10
trung bình năm tại một số thành phố từ 2003 - 2006 129
Biểu II.2 : Diễn biến hàm lượng TSP trong không khí ven đường tại một số trục giao thông của các đô thị
từ 2002-2006 130

Biểu II.3 : Kết quả đo tiếng ồn ở các tuyến đường giao thông tại Tp. Hồ Chí Minh 131
Biểu II.4: Tình hình phát triển KCN (thành lập theo Quyết định của Thủ tướng chính phủ) thời gian qua.
137

Biểu đồ II.5: Tỷ lệ gia tăng lượng nước thải từ các KCN và tỷ lệ gia tăng tổng lượng nước thải từ các lĩnh
vực trong toàn quốc 138

Biểu III.1. Các giai đoạn phát triển 226
Biểu III.3: Chuẩn sai nhiệt độ toàn cầu so với thời kỳ 1961-1990 (
0
C) 242

DANH MỤC BẢNG

Bảng I.1: Sản lượng hàng công nghiệp chủ yếu của Trung Quốc 101

Bảng III.3: Định hướng quy họach diện tích rừng và đất lâm nghiệp (triệu ha) 231
Bảng III.4: Diện tích các KCN-KCX đến tháng 7/2008 và qui hoạch đến năm 2015 233
Bảng III.5. Diễn biến quá trình đô thị hóa ở nước ta trong 25 năm qua và dự báo đến năm 2020 234
Bảng III.6: Dự báo chất thải rắn phát sinh năm 2010, 2015, 2020 theo vùng kinh tế (đơn vị tính: tấn) 235
Bảng III.7: Dự báo thải rắn phát sinh phân theo ngành ở Việt Nam năm 2010, 2015, 2020 236
Bảng III.8: Các kịch bản về tăng nhiệt độ do biến đổi khí hậu so với thời kỳ 1980-1999 của Việt Nam 243
Bảng III.9. Các kịch bản về thay đổi lượng mưa so với thời kỳ 1980-1999 243
Bảng III.10. Các kịch bản về nước biển dâng 244

9
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Sau hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới do Đảng Cộng Sản Việt Nam khởi
xướng và lãnh đạo, nền kinh tế Việt Nam đã chuyển đổi thành công từ mô hình kế hoạch
hóa tập trung, phi thị trường sang mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
dưới sự quản lý của Nhà nước. Nhờ đó tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội ( GDP)
đã đạt mức bình quân 7%/ năm trong thời kỳ 1996-2006, năm 2007 đạt 8,5% năm 2008 dù
chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính thế giới GDP vẫn đạt 6,2%. Với tốc độ
tăng trưởng kinh tế nhanh đó, đời sống dân cư được cải thiện đáng kể mức tăng trưởng
GDP bình quân đầu ngườ
i năm 2008 đạt 1000USD, năm 2010 ước đạt khoảng 1100USD.
Với mức này, Việt Nam đã chuyển được vị trí từ nhóm nước nghèo nhất sang vị trí của
nhóm nước có mức thu nhập trung bình thấp.
Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh đạt được trong mô hình tăng trưởng
dựa vào khai thác tài nguyên thiên nhiên và nguồn lao động rẻ, thêm vào đó là tốc độ tăng
dân số tương đối cao và tốc độ đô thị hóa quá nhanh đã gây sứ
c ép ngày càng tăng đối với
tài nguyên thiên nhiên và môi trường và đối với một số mặt của đời sống xã hội
Đến lượt mình, sự tàn phá đến mức hủy diệt tài nguyên rừng; sự khai thác tài
nguyên khoáng sản bừa bãi, không cân nhắc giữa lợi ích kinh tế và lợi ích môi trường; sự

của tự nhiên bắt đầu nổi lên, tương phản với các quan điểm chủ lưu trước đó về sự khắc
nghiệt và hoang dã c
ủa tự nhiên.
Arne Naess một triết gia Na Uy đưa ra khái niệm "Sinh thái thâm sâu" (deep
ecology) và được phát triển thành một trường phái môi trường ở Hoa Kỳ và châu Âu. Hệ
phái Hoa Kỳ coi sinh học là trung tâm, coi tự nhiên có giá trị cơ hữu, độc lập với giá trị
của nó đối với con người; có xu hướng tập trung vào thế giới hoang dã sơ khai và không bị
can thiệp, bảo tồn cực đoan; viện dẫn truyền thống và các hệ thống đức tin của phương
Đông để hỗ trợ cho quan điểm sinh học là trung tâm. Các quan điểm về sự cần thiết phải
bảo tồn thiên nhiên đều cho rằng cần có những "giới hạn đối với tăng trưởng kinh tế",
đánh đồng việc bảo vệ môi trường với bảo tồn hoang dã. Naess kêu gọi thay đổi lối sống
kết hợp với những thay đổi về chính trị. Nhiều nhà môi trường châu Âu và Hoa Kỳ
giải
thích sự tàn phá môi trường chủ yếu trong các bối cảnh xã hội và lịch sử, trên các mặt như
bất bình đẳng xã hội, và kêu gọi giảm mức tiêu thụ tài nguyên của các tầng lớp thượng lưu
toàn cầu.
11
Lovelock (1979) trong cuốn: Một cách nhìn mới về cuộc sống trên trái đất “ A new
look at life on Earth” đã phát triển giả thuyết Gaia để thử đưa ra tư tưởng Trái đất như một
siêu - tổ chức bao gồm "tất cả cơ thể sống trên Trái đất và môi trường của nó", với không
khí, các đại dương, tầng sinh quyển và đất đai, tất cả là thành tố của một hệ thống phức
hợp. Sự r
ối loạn của một bộ phận sẽ ảnh hưởng đến các bộ phận khác và có thể gây nên
"những dao động giữa hai hoặc nhiều hơn những trạng thái không mong muốn". Lovelock
nghiên cứu ảnh hưởng của hành động con người với môi trường toàn cầu, đặc biệt là
không khí và sinh quyển. Tư tưởng của ông, dựa trên sự phân tích khoa học, dẫn tới kết
luận loài người phải hết sức thận trọng, bởi những yếu tố tiềm ẩn luôn có ảnh hưởng đến
những hệ thống cục bộ của trái đất: các hệ thống đó quá phức tạp để có thể tiên liệu bất cứ
hành động nào. Lovelock cho rằng không được phép tác động quá lớn đến hệ thống - Trái
đất, bởi những "tình huống dị thường không mong muốn" có thể phương hại đến con

nạn nhân chủ yếu của sự thay đổi môi trường bởi sự phân công lao động liên quan tới giới
và sự bất bình đẳng về tiếp cận các nguồn lực. Tác động của thay đổi môi trường đối với
giới biểu hiện trong những áp lực với th
ời gian, thu nhập, dinh dưỡng và sức khỏe của phụ
nữ, các mạng lưới hỗ trợ họ, và kiến thức bản địa của họ.
Rocheleau (1995) trong tác phẩm "Gender and biodiversity: a feminist political
ecology perspective" ( Giới và đa dạng sinh học : một tầm nhìn về sinh thái chính trị phụ
nữ ), đưa ra khái niệm về " sinh thái chính trị phụ nữ " nằm trong nhóm khái niệm "giới,
môi trường và phát triển (GED)" đã nhấn mạnh đến các quan hệ vật chấ
t và kết cấu của nó
dưới tác động của mối quan hệ về giới. Mối quan hệ đó đặc biệt được thể hiện trong kiến
thức về môi trường, khoa học và công nghệ mang tính chất giới. Rocheleau cho rằng kiến
thức đó mang tính chất tích lũy và rất năng động, bởi nó được xây dựng trên những kinh
nghiệm của quá khứ đồng thời lại vận dụng vào những thay đổi kinh tế - xã hội và công
nghệ của hiện tại.
Gupta, Avijit and Mukul G.Asher (1998) trong tác phẩm "Environment and the
Development World: Principles, Policies and Management" ( Môi trường và thế giới phát
triển: nguyên tắc, chính sách và quản lý )cho rằng sự xuống cấp của nước, đất và không
khí làm giảm hiệu suất của con người và tài nguyên thiên nhiên, và tiềm ẩn những tiềm
năng phản tác dụng đối với an ninh lương thực và cung ứng những nhu yếu phẩm cơ bản
khác. Các mối liên hệ giữa sinh thái và kinh tế
thể hiện ở nhiều mặt và phức hợp, và nhiều
quá trình thay đổi môi trường nằm bên ngoài hệ thống thị trường, nhưng không phải bên
ngoài nền kinh tế.
Đến giữa thập kỷ 70 - 80 của thế kỷ 20, các nghiên cứu về sự phát triển đã trình bày
toàn diện sự thống nhất nội tại của hai mối hài hòa lớn trong quan hệ phức tạp giữa tự
13
nhiên và kinh tế, xã hội. Hạt nhân bên trong của lý luận nhân loại và sự phát triển là tìm
kiếm sự hài hòa trong quan hệ "người và tự nhiên". Trong cuốn sách "Tương lai chung của
chúng ta" đã trình bày toàn diện sự thống nhất nội tại của sự hài hòa giữa con người và tự

Thành. Sau khi giải trình mối quan hệ tổ
ng quát giữa xã hội và môi trường trong quá trình
14
phát triển của xã hội loài người, đã đi sâu làm rõ các mối quan hệ giữa phát triển kinh tế,
phát triển xã hội và việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường ở
Việt Nam, từ đó đã đưa ra một số giải pháp về kinh tế, văn hóa, xã hội nhằm bảo vệ môi
trường, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững đất nước trong hiện tại và
trong t
ương lai; Cuốn “ Con người và phát triển bền vững” của PGS.TS Nguyễn Đức
Khiển, cuốn sách đã đề cập một cách tổng quát các vấn đề về tài nguyên, môi trường nói
chung và những vấn đề môi trường nẩy sinh trong quá trình phát triển và quản lý môi
trường ở Việt Nam để đạt được sự phát triển bền vững trong thế kỷ XXI. Tuy nhiên tác giả
chưa bàn nhiều đến các vấn đề xã hội và quản lý phát triển xã hội trong mối quan hệ với
việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Cuốn "Phát triển bền vững ở Việt
Nam, Thành tựu, cơ hội, thách thức và triển vọng" của GS.TSKH Nguyễn Quang Thái và
PGS.TS. Ngô Thắng Lợi; cuốn "Sinh thái nhân văn (con người và môi trường)" của
Nguyễn Hoàng Trí; cuốn "Con người và Môi trường" của TS. Hoàng Hưng; cuốn "Quản
lý sự phát triển xã hội trên nguyên tắc tiến bộ và công bằng" của GS.TS. Phạ
m Xuân Nam;
cuốn "Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong sự phát triển xã hội" của Hồ Sĩ Quý;
cuốn "Môi trường sinh thái: Vấn đề và giải pháp" của PGS.TS Phạm Thị Ngọc Trầm;
cuốn "Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam" chủ biên GS.TSKH.
Nguyễn Hữu Tăng, GS.TSKH.Đăng Trung Thuận, TS.Nguyễn Hữu Ninh, TS.Hồ Ngọc
Luật
Những công trình nghiên cứu kể trên và nhiều cuốn sách và bài t
ạp chí khác, ở các
góc nhìn nhận, đánh giá toàn diện, hay từng mặt, mức độ sâu hay nông, về cơ bản đã phác
họa được bức tranh toàn cảnh với những đường đậm nhạt khác nhau về những vấn đề lý
luận và thực tiễn về vai trò của môi trường trong phát triển xã hội và quản lý phát triển xã
hội nói chung và ở Việt Nam nói riêng.

xuất giải pháp thích ứng hình thành mô thức phát triển phù hợp và nâng cao năng lực quản
lý sự phát triển xã hội, nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững với chất lượng cao.
- Làm cơ sở cho việc nghiên cứu và giảng dạy những vấn đề lý luận và thực tiễn
trong việc giải quyết mối quan hệ giữa môi trường và các vấn đề trong phát triể
n xã hội và
quản lý phát triển xã hội.
16
4. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của đề tài
4.1. Quan điểm tiếp cận
- Đề tài đặt ra là nhằm giải quyết thỏa đáng mối quan hệ tương tác giữa phát triển
xã hội và môi trường trong mục tiêu đạt tới sự phát triển hài hòa, bền vững, vì thế, cách
tiếp cận phát triển bền vững trở nên cần thiết. Có thể nói, phát triển bền vững là cái ch
ỉnh
thể trong đó mối quan hệ giữa phát triển kinh tế, phát triển xã hội và môi trường được thiết
lập. Bởi vậy, chỉ xuất phát từ khía cạnh phát triển bền vững mới có thể hiểu và giải quyết
thỏa đáng mối quan hệ giữa phát triển xã hội và môi trường.
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài không phải là môi trường, cũng không phải là
phát triển xã hội, mà là mối quan h
ệ tương tác biện chứng giữa phát triển xã hội và môi
trường trong mục tiêu đạt tới sự phát triển hài hòa, bền vững. Vì thế, cách tiếp cận hệ
thống, liên ngành là cần thiết và thích hợp. Ở đây, một mặt, các cách tiếp cận môi trường,
tiếp cận kinh tế, xã hội, nhân văn đều hội tụ, hay nhằm vào việc xây dựng mối quan hệ hài
hòa giữa phát triển xã hội và môi trường, cũng như tìm kiếm một phương thức quản lý xã
hội thích ứng trong việc giải quyết thỏa đáng mối quan hệ này. Mặt khác, môi trường và
phát triển xã hội có quan hệ biện chứng hợp thành một hệ thống của sự phát triển hiện đại,
phát triển bền vững, vì thế, cách tiếp cận liên ngành tổng thể là cần thiết. Chỉ với cách tiếp
cận tổng thể mới cho phép tri thức đạt tới bản chất của mối quan hệ giữa phát triển xã hội
và môi trường, và do đó hiểu được những quy luật trong sự tương tác này để đạt tới sự
phát triển hài hòa, phát triển bền vững, trong đó môi trường được bảo vệ, được tái tạo với
những giá trị thích ứng.

trực tiếp, câu hỏi được trả lời hoàn chỉnh, theo đúng trật tự, độ chính xác cao. Phỏng vấn
cá nhân thường mang lại tỷ lệ trả lời cao hơn. Phương pháp này rất hiệu quả đối với việc
tìm hiểu ý kiến công chúng về những vấn đề môi trường và tác động của nó đối với sự
phát triển xã hội và qản lý phát triển xã hội tại các vùng dân cư. Sử dụng phương pháp
phỏng vấn cá nhân giúp cho việc đánh giá một cách sâu sắc thái độ của người trả lời thông
qua việc đi sâu tìm hiểu những vấn đề liên quan đến mục đích nghiên cứu mà người đi
ều
tra phát hiện ra trong quá trình phỏng vấn đối tượng. Phương pháp thảo luận nhóm: được
thực hiện bằng cách lấy ý kiến của công chúng về tác động của những biến đổi môi trường
đối với các vấn đề xã hội. Phương pháp này rất có hiệu quả khi muốn tìm hiểu ý kiến của
công chúng về vấn đề nghiên cứu. Ý kiến được nêu ra sẽ được trao đổi thảo luận và cuối
cùng là s
ự đồng thuận tương đối của những người tham gia thảo luận.
- Phương pháp phân tích hệ thống: Là một đề tài mang tính liên ngành cao, do đó
phương pháp phân tích hệ thống được coi như là một công cụ chủ yếu trong nghiên cứu đề tài.
18
5. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, báo cáo tổng hợp đề tài được
trình bày trong bốn chương
Chương một: Một số vấn đề lý luận cơ bản về vai trò của môi trường trong mối
quan hệ với phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội
Chương hai: Nhận diện thực trạng sự biến đổi của môi trường và tác động của
những biến đổi đó đến phát triển xã hội và quản lý phát triển ở nước ta trong thời kỳ đổi
mới vừa qua
Chương ba: Dự báo các xu hướng biến đổi của môi trường và khả năng tác động
của những biến đổi đó đến phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta đến năm
2020.
Chương bốn: Quan
điểm và giải pháp hài hòa hóa mối quan hệ giữa môi trường và
phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội, hình thành sự phát triển bền vững ở nước ta

- Môi trường và vấn đề môi trường;
- Xã hội và phát triển xã hội;
- Quản lý phát triển xã hội;
Đặc biệt, cần thấu hiểu các mối quan hệ tương tác qua lại giữa phát triển xã hội và
vấn đề môi trường, giữa quản lý phát triển xã hội và vấn đề môi trường cũng như mối
tương quan giữa bộ ba: phát triển xã hội - quản lý phát triển xã hội - vấn đề môi trường.
I.1.1. Môi trường
Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về môi trường khác nhau tùy thuộc vào mục tiêu
nghiên cứu.
- Điều 3 luật bảo vệ môi trường 2005 của Việt Nam định nghĩa:” Môi trường bao
gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời
sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người. Thành phần môi trường theo định
nghĩa này là các y
ếu tố vật chất tự nhiên tạo thành môi trường như đất, nước, không khí,
ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái và các hình thái vật chất khác”
1
1
Luật bảo vệ môi trường năm 2005, tr.1
20
- Bách khoa toàn thư về môi trường (năm 1994) đưa ra định nghĩa: “ Môi trường là
tổng thể các thành tố sinh thái tự nhiên, xã hội- nhân văn và các điều kiện khác tác động
trực tiếp hay gián tiếp lên sự phát triển, lên đời sống và các hoạt động của con người trong
thời gian bất kỳ”
2

- Theo định nghĩa của UNESCO (1981) thì môi trường của con người bao gồm toàn
bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra, những cái hữu hình và vô

Sách đã dẫn, tr.8
4
Tô Duy Hợp, chuyên đề: Một số vấn đề lý luận cơ bản trong nghiên cứu đề tài. “ Vấn đề môi trường trong phát triển
xã hội và quản lý phát triển xã hội ở Việt Nam đến năm 2020”, 6/2010
21
Nếu xem xét môi trường tự nhiên từ chức năng của nó, trong quan hệ với sinh hoạt
sống của con người và sự phát triển xã hội loài người, thì môi trường là một hệ thống có
những chức năng sau:
i) Môi trường, trước hết là một hệ sinh quyển, khí quyển, nhiệt quyển, sinh thái làm
thành môi trường sống, không gian sống cần thiết cho sự sống tự nhiên của con người.
ii) Môi trường là nơi chứa đự
ng các nguồn tài nguyên làm thành đối tượng trong
việc sản xuất ra của cải vật chất. Ở khía cạnh kinh tế, tài nguyên là nguồn lực và là một
hình thái tài sản tự nhiên.
iii) Môi trường là không gian chứa đựng và phân hủy phế thải của quá trình sản
xuất và quá trình sinh hoạt riêng của con người.
Từ những chức năng trên, ta có thể xác định những tính chất chủ yếu của môi
trường: 1) Môi trường trước hết là môi trường tự nhiên,
đó là môi sinh với sinh quyển,
sinh thái, và tài nguyên thiên nhiên. Đây là những yếu tố thuộc giới tự nhiên, con người
không tạo ra được và là những yếu tố hình thành nên nền tảng trên đó hình thành, phát
triển sự sống. 2) Môi trường tự nhiên có tính chất toàn cầu và tính chất vũ trụ. Một mặt,
môi trường vừa có tính chất vô hạn của thế giới thiên nhiên và vũ trụ, vừa mang tính hữu
hạn của thiên nhiên trái đất nơi sinh thành của con người. M
ặt khác, đặt trong tương quan
với sự sống con người và hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của con người, môi trường
tự nhiên bị chiếm hữu bởi con người. Sự chiếm hữu này đã đặt môi trường thiên nhiên vào
hệ thống xã hội và bị chia cắt ra và thuộc quyền chiếm hữu từng người, từng nhóm người,
từng cộng đồng, từng quốc gia. Tuy nhiên sự chia cắt và chiếm hữu đó không thể làm mất
đi tính toàn cầu , tính vũ trụ của môi trường. Có thể nói, tính chất toàn cầu, tính chất vũ

ii). Tình trạng ô nhiễm môi trường (đất, nước, không khí, rác thải…);
iii). Tình trạng tai biến môi trường (thiên tai, bão lụt, biến đổi khí hậu…).
Những vấn đề môi trường tự nhiên này cần phải đượ
c đối phó và giải quyết thật
hiệu quả, nếu không thì các chức năng của môi trường tự nhiên như đã nói ở trên đối với
sự sống của con người và loài người sẽ không được phát huy.
Cần phân biệt các loại vấn đề môi trường: Tai biến (thảm họa) môi trường là
những diễn biến nội tại trong môi trường tự nhiên, do bản thân những biến đổi của tự
nhiên gây ra, vì vậ
y tai biến môi trường là vấn đề môi trường khác với ô nhiễm môi trường
hoặc suy thoái tài nguyên với tư cách là vấn đề môi trường tự nhiên do con người tác động
mà nảy sinh. Giải pháp khắc phục 2 loại vấn đề môi trường này khác hẳn nhau: đối với
loại thứ nhất thì giải pháp là phòng và chống, tức là ứng phó với các tai biến môi trường
nhằm giảm thiểu những tác hại của nó đối với con người,
đối với phát triển xã hội; còn đối
23
với loại thứ hai thì cơ bản là phải xây dựng và thực hiện chiến lược phát triển xã hội và
quản lý phát triển xã hội BỀN VỮNG. Đương nhiên, có những tai biến môi trường tự
nhiên, xét về sâu xa là do sự phát triển kinh tế xã hội gây nên, chẳng hạn như lũ quét, lũ
ống, hay quá trình sa mạc hóa, lở đất, động đất cục bộ có nguồn gốc ở việc phá rừng, gây
mất cân bằ
ng trong sinh quyển, sinh thái, hoặc do khai thác nước ngầm quá mức, hay xây
dựng những hồ nước quá lớn trên vùng núi cao, tạo ra những áp lực trong lòng đất, gây
động đất cục bộ.
I.1.3. Xã hội
Khái niệm “Xã hội” được hiểu ở đây là “Xã hội loài người”. “Xã hội loài người”
là một hệ thống đặc thù do những con người liên kết với nhau mà thành. Hệ thống xã hội
phân biệt với các hệ thống
đặc thù khác trong thế giới tự nhiên như “hệ thống sinh
thái”(bao gồm các quần thể động vật và thực vật tạo thành sinh quyển) và các hệ thống tự

bộ phận hợp thành lĩ
nh vực (tiểu hệ thống) xã hội sẽ bao gồm 2 loại: i). Là những bộ phận
hỗn hợp, tổng hợp chiều cạnh (khía cạnh) xã hội vào các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn
hóa tạo thành các cấu trúc kép như kinh tế - xã hội (thí dụ: lao động và việc làm, tình trạng
thiếu việc làm và thất nghiệp, tình trạng đói nghèo, tình trạng làm giàu bất chính, phi
pháp, phân tầng xã hội, an toàn lương thực, thực phẩm, …); chính trị - xã hội (thí dụ: tự
do và dân chủ, tình trạng vi phạm pháp luật, tội phạm, tình trạng bất bình đẳng trước pháp
luật, tham nhũng, …); văn hóa - xã hội (thí dụ: giáo dục và đào tạo, y tế và chăm sóc sức
khỏe, thể dục và thể thao, tình trạng lệch chuẩn văn hóa, suy đồi đạo đức, mê tín dị đoan,
tệ nạn xã hội, bất bình đẳng xã hội, thiếu vă
n minh môi trường, …); ii). Là những bộ phận
tích hợp (nhất thể hóa) các chiều cạnh kinh tế, chính trị, văn hóa, tình cảm, tư tưởng, niềm
tin, v.v… tạo thành tính cộng đồng xã hội đặc trưng, có thể liệt kê ra như cộng đồng dân
cư (dân số), gia đình, dòng họ (cộng đồng thân tộc), tổ chức dân sự, an sinh xã hội (bảo
hiểm và bảo đảm xã hội), lối sống, thế giới đời sống,…
Trong phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ngày nay có nhiều vấn đề xã hội
nảy sinh, bức xúc, nan giải đòi hỏi sự nỗ lực chung của tất cả các quốc gia dân tộc trên thế
giới. Đối với Việt Nam, báo cáo của chính phủ Việt Nam tại Hội nghị thượng đỉnh các
quốc gia bàn về phát triển xã hội tại Đan Mạch (Copenhagen, 6-12/3/1995) đã đề cập 10
v
ấn đề xã hội trong phát triển. Đó là: (1)- Giải quyết việc làm; (2)- Xóa đói giảm nghèo;
(3)- Hòa nhập xã hội (của các nhóm xã hội bị thiệt thòi như phụ nữ, trẻ em, thanh niên,
dân tộc thiểu số, người tàn tật, người cao tuổi, đồng bào vùng khó khăn, vùng sâu, vùng
xa); (4)- Gia đình; (5)- Giáo dục và Đào tạo; (6)- Dân số, kế hoạch hóa gia đình; (7)- Y tế,
chăm sóc sức khỏe nhân dân; (8)- Bảo trợ xã hội (bảo hiểm và trợ giúp); (9)- Bảo vệ môi