BӜ NÔNG NGHIӊP VÀ PHÁT TRIӆN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH MÔ ĈUN CHҬN ĈOÁN NHANH VÀ TRӎ
BӊNH DO KÝ SINH TRÙNG Ӣ
ĈVTS NUÔI NѬӞC LӦ MҺN

MÃ SӔ: MĈ08

NGHӄ: CHҬN ĈOÁN NHANH BӊNH
ĈӜNG VҰT THӪY SҦN Trình ÿӝ: Sѫ cҩp nghӅ 1
TUYÊN BӔ BҦN QUYӄN:
Tài liӋu này thuӝc loҥi sách giáo trình nên các nguӗn thông tin có thӇ
ÿѭӧc phép dùng nguyên bҧn hoһc trích dùng cho các mөc ÿích vӅ ÿào tҥo và
tham khҧo.
Mӑi mөc ÿích khác mang tính lӋch lҥc hoһc sӱ dөng vӟi mөc ÿích kinh
doanh thiӃu lành mҥnh sӁ bӏ nghiêm cҩm.

dҥy ÿӝc lұp, sau khi hӑc mô ÿun này hӑc viên có thӇ hành nghӅ Chҭn ÿoán
nhanh bӋnh ÿӝng vұt thӫy sҧn. Mô ÿun này ÿѭӧc giҧng dҥy sau mô ÿun chҭn
ÿoán nhanh và trӏ bӋnh do vi khuҭn, nҩm ӣ ĈVTS nuôi nѭӟc lӧ mһn. Giáo trình
ÿѭӧc biên soҥn theo Thông tѭ sӕ 31/2010/TT-BLĈTBXH ngày 08/10/2010 cӫa
Bӝ trѭӣng Bӝ Lao ÿӝng- Thѭѫng binh và Xã hӝi.
- Giáo trình MĈ08 là tài liӋu hѭӟng dүn giáo viên tә chӭc viӋc dҥy hӑc
tӯng bài trong chѭѫng trình dҥy nghӅ Chҭn ÿoán nhanh bӋnh ÿӝng vұt thӫy sҧn
trình ÿӝ sѫ cҩp. Các thông tin trong giáo trình có giá trӏ hѭӟng dүn giáo viên
thiӃt kӃ và tә chӭc các bài dҥy mӝt cách hӧp lý. Giáo viên vүn có thӇ thay ÿәi
hoһc ÿiӅu chӍnh cho phù hӧp vӟi ÿiӅu kiӋn và bӕi cҧnh thӵc tӃ khi tiӃn hành
thӵc hiӋn các bài dҥy. Nӝi dung ÿѭӧc phân bә giҧng dҥy trong thӡi gian 112
giӡ và bao gӗm 7 bài:
Nӝi dung cӫa giáo trình bao gӗm:
Bài mӣ ÿҫu
Bài 1: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh sinh vұt bám ӣ tôm, cua nuôi nѭӟc
mһn
Bài 2: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi nѭӟc mһn
Bài 3: Chҭn ÿoán và trӏ bӋnh trùng mӓ neo ӣ cá nuôi nѭӟc mһn
Bài 4: Chҭn ÿoán và trӏ bӋnh rұn cá ӣ cá nuôi nѭӟc mһn
Bài 5: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh trùng quҧ dѭa ӣ cá nuôi nѭӟc mһn
Bài 6: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh trùng bánh xe ӣ cá nuôi nѭӟc mһn
Mһc dҫu có rҩt nhiӅu cӕ gҳng, nhѭng không tránh khӓi nhӳng khiӃm khuyӃt,
rҩt mong nhұn ÿѭӧc sӵ ÿóng góp ý kiӃn cӫa ÿӝc giҧ ÿӇ giáo trình ÿѭӧc hoàn thiӋn
hѫn.
Xin chân thành c̫m ˯n!
Hà Nӝi, ngày tháng năm
Tham gia biên soҥn
1. Chӫ biên : TS. Thái Thanh Bình

3


4
MӨC LӨC
Ĉӄ MӨC TRA
NG
LӠI GIӞI THIӊU 2

MӨC LӨC 4
CÁC THUҰT NGӲ CHUYÊN MÔN, CHӲ VIӂT TҲT 6
MÔ ĈUN CHҬN ĈOÁN NHANH VÀ TRӎ BӊNH DO KÝ SINH TRÙNG Ӣ
ĈVTS NUÔI NѬӞC LӦ MҺN 7

Bài mӣ ÿҫu 7
Bài 1: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh sinh vұt bám ӣ tôm, cua nuôi nѭӟc lӧ mһn 9
1. Tác nhân gây bӋnh: 9
2. Dҩu hiӋu bӋnh lý: 14
3. Phân bӕ và lan truyӅn bӋnh: 15
4. Chҭn ÿoán bӋnh: 15
5. Phòng và trӏ bӋnh: 16
Bài 2: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi nѭӟc lӧ mһn 18
1. Tác nhân gây bӋnh: 18
2. Dҩu hiӋu bӋnh lý: 22
3. Phân bӕ và lan truyӅn bӋnh: 22
4. Chҭn ÿoán bӋnh 22

HѬӞNG DҮN GIҦNG DҤY MÔ ĈUN 42
I. Vӏ trí, tính chҩt cӫa mô ÿun: 42
II. Mөc tiêu: 42
III. Nӝi dung chính cӫa mô ÿun: 42
IV. Hѭӟng dүn thӵc hiӋn bài tұp, bài thӵc hành 43
V. Yêu cҫu vӅ ÿánh giá kӃt quҧ hӑc tұp 49
VI. Tài liӋu tham khҧo 50
7
MÔ ĈUN CHҬN ĈOÁN NHANH VÀ TRӎ BӊNH DO KÝ SINH TRÙNG
Ӣ ĈVTS NUÔI NѬӞC LӦ MҺN
Mã mô ÿun: MĈ08

Giӟi thiӋu mô ÿun:
Ký sinh trùng là tác nhân gây bӋnh phә biӃn ӣ ĈVTS. BӋnh ký sinh trùng
làm tәn thѭѫng cѫ thӇ tôm, cá; khҧ năng hoҥt ÿӝng cӫa các ÿӕi tѭӧng này bӏ
giҧm, sӵ sinh trѭӣng và phát triӇn kém ÿi. Muӕn phòng bӋnh do ký sinh trùng
tӕt ÿòi hӓi ngѭӡi nuôi phҧi hiӇu ÿѭӧc ÿһc tính sinh hӑc cӫa ký sinh trùng gây
bӋnh thì mӟi phòng tránh và hҥn chӃ ÿѭӧc dӏch bӋnh xҧy ra.
Mô ÿun 08: Cẖn ÿoán nhanh và tr͓ b͏nh do ký sinh trùng ͧ ĈVTS nuôi
n˱ͣc lͫ m̿n cung cҩp cho hӑc viên kiӃn thӭc vӅ nhұn biӃt ký sinh trùng gây
bӋnh và thao tác phòng trӏ bӋnh do ký sinh trùng gây ra.
Nӝi dung cӫa mô ÿun ÿѭӧc tích hӧp giӳa dҥy lý thuyӃt và thӵc hành nhҵm
trang bӏ cho hӑc viên kiӃn thӭc kӻ năng trong chҭn ÿoán nhanh bӋnh do ký sinh
trùng gây ra ӣ ÿӝng vұt thӫy sҧn. Sau khi hӑc xong hӑc viên phҧi nҳm ÿѭӧc các
bѭӟc thu mүu, nhұn biӃt và chҭn ÿoán ÿѭӧc dҩu hiӋu bӋnh lý và thӵc hiӋn ÿѭӧc
các biӋn pháp xӱ lý các bӋnh do ký sinh trùng theo quy trình kӻ thuұt phù hӧp.
Mô ÿun Cẖn ÿoán nhanh và tr͓ b͏nh do ký sinh trùng ͧ ĈVTS nuôi n˱ͣc
lͫ m̿n ÿѭӧc hӑc sau mô ÿun chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh do vi khuҭn, nҩm ӣ

n˱ͣc lͫ m̿n có liên quan chһt chӁ vӟi các mô ÿun khác:
- Mô ÿun 01 Phòng bӋnh tәng hӧp là mô ÿun trình bày ÿѭӧc khái niӋm cѫ
bҧn, hiӇu ÿѭӧc cѫ sӣ khoa hӑc và mӕi quan hӋ cӫa các yӃu tӕ gây bӋnh; trình
bày ÿѭӧc các dҩu hiӋu ÿһc trѭng cӫa mӝt sӕ bӋnh thѭӡng gһp gây nguy hiӇm
cho ĈVTS, tӯ ÿó là cѫ sӣ cho nghiên cӭu chҭn ÿoán nhanh bӋnh ký sinh trùng.
- Mô ÿun 02 Chҭn ÿoán nhanh và xӱ lý bӋnh do môi trѭӡng có mӕi quan
hӋ chһt chӁ tӟi công tác quҧn lý môi trѭӡng ao nuôi ÿӝng vұt thӫy sҧn. YӃu tӕ
môi trѭӡng liên quan chһt chӁ tӟi viӋc phát sinh và phát triӇn cӫa ký sinh trùng.

Nhӳng yêu cҫu ÿӕi vӟi hӑc viên:
- Hӑc viên phҧi ÿѭӧc trang bӏ nhӳng kiӃn thӭc vӅ bӋnh ÿӝng vұt thӫy sҧn.
- Hӑc viên cҫn phҧi hiӇu ÿѭӧc mӝt sӕ kiӃn thӭc cѫ bҧn vӅ mӕi liên hӋ
giӳa các yӃu tӕ môi trѭӡng và ÿӡi sӕng cӫa ÿӝng vұt thӫy sҧn và ký sinh trùng
gây bӋnh.
- Sau khi hӑc xong hӑc viên phҧi nҳm ÿѭӧc các bѭӟc xác ÿӏnh ký sinh
trùng gây bӋnh và thao tác ÿѭӧc các biӋn pháp phòng trӏ bӋnh ký sinh trùng
thѭӡng gһp.

9
Bài 1: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh sinh vұt bám ӣ tôm, cua nuôi
nѭӟc lӧ mһn
Mөc tiêu:
- Trình bày ÿѭӧc các bѭӟc chҭn ÿoán nhanh bӋnh sinh vұt bám ӣ tôm, cua
nuôi nѭӟc lӧ mһn;


Hình 8-3: Giáp xác chân tѫ Sacculina sp (A- trӭng và ҩu trùng cypris;
B- ҩu trùng cypris) (mүu thu ӣ Nghƭa Hѭng, Nam Ĉӏnh, 2004) A
B

11

Hình 8-4: Cua ÿen mang và nhiӉm giáp xác chân tѫ- Sacculina sp (Î)
phát triӇn ÿҫy xoang ÿҫu ngӵc (mүu thu ӣ Nghƭa Hѭng, Nam Ĉӏnh, 2004) Hình 8-5: Ghҽ ba chҩm nhiӉm giáp xác chân tѫ (Sacculina sp), túi trӭng
phát triӇn ÿҫy xoang bөng (mүu thu ӣ Hҧi Hұu, Nam Ĉӏnh, 2005)

Ò

12

Hình 8-6: Octolasmis sp- sen biӇn ký sinh trên mang cua ӣ Nghƭa Hѭng Hình 8-7: Giáp xác chân tѫ (Octolasmis cor sen biӇn) nhiӉm ӣ cua Nghƭa
Hѭng (A- sen biӇn bám trên mang cua; B- phҫn ÿҫu cӫa sen biӇn)
B
A
Ç
gê


15
- Sinh vұt bám ÿôi khi làm mҩt khҧ năng sinh sҧn cӫa vұt chӫ, làm thay
ÿәi nӝi tiӃt, ҧnh hѭӣng ÿӃn lӝt vӓ, hoҥt ÿӝng và sinh trѭӣng chұm (còi cӑc).
2.2. Dҩu hiӋu bên trong:
- Sinh vұt bám làm thay ÿәi nӝi tiӃt, ҧnh hѭӣng tӟi khҧ năng sinh sҧn, lӝt
xác cӫa cua, tôm.
3. Phân bӕ và lan truyӅn bӋnh:
Giáp xác chân tѫ sӕng ӣ biӇn. Chúng sӕng ký sinh trên các loài cua ghҽ,
phân bӕ rӝng khҳp các ÿҥi dѭѫng. BiӇn ViӋt nam rҩt phong phú giáp xác chân
tѫ nhҩt là ven bӡ, vùng triӅu, cӱa sông. ĈiӅu tra trong các ao nuôi cua bӏ bӋnh
tӹ lӋ nhiӉm 47,5% (Nam Ĉӏnh), 53,33% (Hҧi Phòng) giáp xác chân tѫ
Sacculina sp ký sinh trong xoang ÿҫu ngӵc cua ghҽ và làm chúng gҫy yӃu, hoҥt
ÿӝng chұp chҥp có khi gây chӃt rҧi rác trong các ao nuôi (Bùi Quang TӅ, 2004-
2005)
Sen biӇn Octolasmis spp. ký sinh ӣ nhiӅu loҥi cua sӕng ӣ biӇn Trung
Quӕc, ViӋt Nam chѭa ÿiӅu tra nhiӅu, nhѭng sѫ bӝ kiӇm tra cua biӇn nuôi ӣ
Nghƭa Hѭng tӹ lӋ nhiӉm tӯ 30-60%, cѭӡng ÿӝ nhiӉm tӯ 1 ÿӃn hàng trăm sen
biӇn trên mӝt cá thӇ cua (theo Bùi Quang TӅ và CTV, 2005).
Sun Balanus sp; Chelonobia sp bám nhiӅu trên vӓ cua ghҽ sӕng ӣ biӇn
Trung Quӕc, ViӋt Nam chѭa ÿiӅu tra nhiӅu, nhѭng ÿiӅu tra cua ghҽ ӣ Nghƭa
Hѭng, Hҧi Hұu, Nam Ĉӏnh tӹ lӋ nhiӉm tӯ 10-60%, cѭӡng ÿӝ nhiӉm tӯ 1 ÿӃn
hàng trăm sen biӇn trên mӝt cá thӇ cua ghҽ (theo Bùi Quang TӅ, 2005).
4. Chҭn ÿoán bӋnh:
4.1. Thu mүu tôm, cua bӏ bӋnh:
4.1.1. Chuҭn bӏ dөng cө
- Chài, lѭӟi, vӧt, túi nilon
- Sә ghi chép
- Tài liӋu tham khҧo
- Bӝ giҧi phүu

3

(mӝt tháng khӱ trùng 2 - 4 lҫn) và treo túi vôi: 2 – 4 kg/10m
3
.
5.1.2. Khӱ trùng cá trѭӟc khi thҧ
- Trѭӟc khi thҧ cá nên sát trùng cá bҵng dung dӏch nѭӟc ngӑt trong 10-15
phút nhҵm hҥn chӃ ký sinh trùng bên ngoài cá.
5.1.3. Quҧn lý môi trѭӡng nuôi
- Thѭӡng xuyên theo dõi môi trѭӡng nuôi, cho ăn theo "4 ÿӏnh: Ĉӏnh thӡi
gian, ÿӏnh ÿӏa ÿiӇm, ÿӏnh chҩt và ÿӏnh lѭӧng".
5.2. Trӏ bӋnh:
5.2.1. Thay nѭӟc
- NӃu có ÿiӅu kiӋn nên thay toàn bӝ nѭӟc trong ao ÿӗng thӡi khӱ trùng
nѭӟc thay.
5.2.2. Tҳm tôm, cua trong dung dӏch fomalin
- Dùng Formalin 100-200 ppm tҳm cho tôm trong 30 phút. NӃu dùng nӗng
ÿӝ thҩp hѫn cҫn kéo dài thӡi gian.

5.2.3. Tҳm tôm, cua trong nѭӟc oxy già (H
2
O
2
)
- Tҳm bҵng nѭӟc ôxy già (H
2
O
2
) ӣ nӗng ÿӝ 100-150ppm trong 15-30 phút.



18
Bài 2: Chҭn ÿoán nhanh và trӏ bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi nѭӟc lӧ mһn
Mөc tiêu:
- Trình bày ÿѭӧc các bѭӟc chҭn ÿoán nhanh bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi
nѭӟc lӧ mһn;
- Thu ÿѭӧc mүu; quan sát ÿánh giá ÿѭӧc trҥng thái cѫ thӇ cӫa cá; xác ÿӏnh
ÿѭӧc bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi nѭӟc lӧ mһn.
A. Nӝi dung:
1. Tác nhân gây bӋnh:
1.1. Giӟi thiӋu:
- BӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá là mӝt bӋnh ký sinh trùng phә biӃn, gây ҧnh
hѭӣng nghiêm trӑng ÿӃn nghӅ nuôi nӃu không phát hiӋn sӟm và không biӃt
cách phòng trӏ bӋnh.
- Sán lá ÿѫn chӫ ký sinh ӣ da, mang, hút máu cá làm cá gҫy yӃu, tҥo ÿiӅu
kiӋn cho tác nhân nguy hiӇm xâm nhұp vào bên trong cѫ thӇ.
- Trùng gây bӋnh bao gӗm các giӕng:
Bӝ Dactylogyridea

Hình 8-11: Mӝt sӕ sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá biӇn: 1- Sessilorbis limopharynx;
2- Tonkinaxine homocerca; 3- Benedenia hoshinia; 4- Neobenedenia girellae;
5- Megalocotyle lutiani; 6- Sprostoniella multitestis; 7- Dawesia incisa.
1
23 4
5
6
7

20

Hình 8-12: Mӝt sӕ sán lá ÿѫn chӫ ký sinh trên cá biӇn (tt): 1- Monaxine
formionis; 2- Incisaxine dubia; 3- Lethrinaxine parva; 4- Pseudaxinoides
vietnamensis;
Hình 8-13: Mӝt sӕ sán lá ÿѫn chӫ ký sinh trên cá biӇn (tt): 1- Osphyobothris
multivitellatus; 2- Lutianicola haifonensis; 3- Pricea multae; 4-
Pseudorhabdosynochus epinepheli
1 2
3
4
1
2
3
4

4. Chҭn ÿoán bӋnh:
4.1. Thu mүu cá bӏ bӋnh:
4.1.1. Chuҭn bӏ dөng cө
- Chài, lѭӟi, vӧt, túi nilon
- Sә ghi chép
- Bӝ giҧi phүu
4.1.2. Quan sát trҥng thái cá bӏ bӋnh trong ao.
- Quan sát biӇu hiӋn bҩt thѭӡng cӫa cá bӋnh
4.1.3. Thu mүu cá bӋnh
- Thu mүu cá nghi nhiӉm sán lá ÿѫn chӫ
4.2. Quan sát cѫ thӇ cá:
- Quan sát da, vây, m̷t
Quan sát sán lá ÿѫn chӫ bám trên da, vây, mҳt,
- Quan sát mang, xoang mi͏ng
Quan sát sán lá ÿѫn chӫ bám trong mang, xoang miӋng
- Lҩy nhӟt mang, da cá bӋnh, dàn mӓng trên slide sҥch, ÿұy lamel rӗi quan
sát bҵng kính hiӇn vi vӟi ÿӝ phóng ÿҥi <100x.

23
5. Phòng và trӏ bӋnh:
5.1. Phòng bӋnh:
5.1.1. Cҧi tҥo ao
- Lӑc kӻ và khӱ trùng nguӗn nѭӟc.
- Khӱ trùng ÿáy ao: 10 - 15kg/100m
2
; khӱ trùng nѭӟc 1,5 – 2 kg/100m
3

(mӝt tháng khӱ trùng 2 - 4 lҫn) và treo túi vôi: 2 – 4 kg/10m
3

lӧ mһn?
+ Anh chӏ hãy kӇ tên các loҥi thuӕc, hóa chҩt và biӋn pháp phòng, xӱ lý
bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi nѭӟc lӧ mһn?
- Bài tұp thӵc hành:
+ Bài tұp 1: Hãy tiӃn hành thu và phân tích bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi
nѭӟc lӧ mһn ӣ mӝt ao nuôi cө thӇ tҥi ÿӏa phѭѫng.
+ Bài tұp 2: Thӵc hiӋn các biӋn pháp phòng và trӏ bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ
cá nuôi nѭӟc lӧ mһn.

C. Ghi nhӟ:

24
- Tác nhân gây bӋnh sán lá ÿѫn chӫ ӣ cá nuôi nѭӟc lӧ mһn là các giӕng
sán thuӝc bӝ Dactylogyridea, bӝ Monopisthocotylidea, bӝ Mazocraeidea trong
ÿó ÿһc biӋt nhҩt là giӕng Benedenia thuӝc bӝ Monopisthocotylidea gây bӋnh
mè cá rҩt phә biӃn
- Sán lá ÿѫn chӫ ký sinh trên da, mang nhiӅu loài cá nѭӟc lӧ mһn ӣ nhiӅu
lӭa tuәi, nhѭng gây bӋnh nghiêm trӑng nhҩt là ÿӕi vӟi cá hѭѫng, cá giӕng.
- ĈӇ phòng trӏ bӋnh: cҫn lӑc kӻ và khӱ trùng nguӗn nѭӟc, không nên thҧ
cá mұt ÿӝ quá dày, ÿӏnh kǤ bón vôi, tҳm hoһc phun mӝt sӕ hoá chҩt nhѭ
Formalin, H
2
O
2
vào ao theo ÿúng tiêu chuҭn kӻ thuұt.