1
HỒ CHÍ MINH VÀ HÀNH TRÌNH KẾT NỐI VĂN HÓA ĐÔNG - TÂY*

Đinh Thị Dung** Dẫn nhập
Một trăm năm đã trôi qua kể từ ngày anh thanh niên yệu nước Nguyễn Tất
Thành ra đi mở đầu cuộc hành trình cứu nước vĩ đại. Đã có rất nhiều công trình
nghiên cứu trong và ngoài nước, viết về cuộc hành trình cứu nước ấy cũng như
vai trò và đóng góp của Hồ Chí Minh trên nhiều bình diện trong lịch sử. Bài viết
này chỉ đề cập đến những đóng góp quan trọng của HCM nhìn từ góc độ nối kết
quan hệ văn hóa Đông Tây trong thời cận - hiện đại. Chính sự chủ động trong
tiếp xúc, giao lưu và tiếp biến các giá trị văn hóa phương Tây, Hồ Chí Minh đã
phát huy được bản lĩnh văn hóa Việt Nam để thúc đẩy mối quan hệ văn hóa
Đông Tây chuyển sang một bước phát triển về chất. Hoạt động của người góp
phần quan trọng trong việc chuẩn bị tư thế cũng như tạo điều kiện cho Việt Nam
tiếp nhận nhiều giá trị văn hóa vật chất và tinh thần của văn hóa phương Tây.
Qua những tác phẩm của mình, Hồ Chí Minh đã phổ biến, và tuyên truyền
những giá trị phương Tây đến nhân dân, tìm ra hướng đi mới hiệu quả cho
phong trào cách mạng Việt Nam , cuối cùng là làm phong phú hơn cho nền văn
hóa Việt.
Tìm hiểu về quan hệ văn hóa Đông Tây qua hoạt động của Hồ Chí Minh,
cũng nhằm khẳng định hơn nữa những đóng góp toàn diện và quan trọng của chủ
tịch Hồ Chí Minh, trong tiến trình lịch sử và lịch sử văn hóa Việt. Tầm nhìn xa

2
trông rộng của Người, chiến lược văn hóa vượt thời đại của HCM luôn là bài học
kinh nghiệm để học tập và phát huy trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa.
Từ thế kỷ XIX, Việt Nam là thuộc địa của Pháp, vì thế xu hướng bảo vệ văn

hiểu những đỉnh cao của văn hóa phương Tây. Đầu thế kỷ XX, các xu hướng,
trào lưu tư tưởng tại Việt Nam nhìn chung còn có sự cách biệt với phương Tây.
Cho đến khi chiến tranh thế giới I bùng nổ, văn minh phương Tây đã thể hiện sự
ưu thắng của mình đối với phương Đông đang suy thoái và khủng hoảng .Các
nhà Nho Việt yêu nước đã tìm cách tiếp cận với các giá trị Âu - Mỹ. Chúng ta
thấy sau đó trên lĩnh vực văn hóa tư tưởng đã có những chuyển biến tích cực.
tầng lớp Tây học, những người đại diện cho phong trào dân tộc đầu thế kỷ, đã
tiếp nhận những luống ánh sáng tư tưởng tiền tiến ở phương Tây. Điều này, đã
dẫn đến sự tự chuyển mình của hệ tư tưởng và chính trị Việt Nam. Từ chỗ có
nhiều hệ tư tưởng cùng tồn tại như Nho-Phật-Đạo, lịch sử tư tưởng Việt Nam bắt
đầu tiếp cận trào tưu tư tưởng dân chủ tư sản tiên tiến của phương Tây, qua tân
thư và tân văn . Phong trào học chữ quốc ngữ, Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục,
phong trào Âu hóa…thực nghiệp, bài trừ mê tín. Cuối cùng là hoạt động của
Nguyễn Ái Quốc, và sự ra đời hoạt động của Đảng Cộng Sản Việt Nam đã cho
thấy sự khẳng định của một hệ tư tưởng mới được Việt Nam chọn lọc tiếp
biến từ phương Tây.
Năm 1911, Nguyễn Tất Thành/ Hồ Chí Minh đã chọn đi sang phương Tây
(Pháp) để tìm đường cứu nước giải phóng dân tộc, Người cũng nhận thức sâu
sắc về vấn đề tiếp biến, sáng tạo và làm phong phú thêm, tăng thêm sức mạnh
của văn hóa Việt Nam.

4
Người cho rằng : “phương Đông hay phương Tây có cái gì hay cái gì tốt
thì ta tiếp thụ, tiếp thụ có chọn lọc và phải biến thành thuần túy Việt Nam”
1

Từ khi còn là một thiếu niên, Hồ Chí Minh đã ý thức vai trò và giá trị
đỉnh cao của văn hóa phương Tây thời kỳ văn minh công nghiệp, khi theo học tại
trường tiểu học Đông Ba Huế, Hồ Chí Minh đã thắc mắc về 3 chữ: Liberté-
Égalité- Fraternité, trong Bản Tuyên ngôn nhân quyền và Dân quyền của cách
1
Nhiều TG, Góp phần tìm hiểu tư tưởngHCM về văn hóa , nxb CTQG, HN-2004, 27,28
2
Văn hóa Huế, số 5- 2008, Sở văn hóa –thể thao và du lịch Huế, tr 10.
3
Trích lại trong Chủ tịch Hồ Chí Minh , Tiểu sử và sự nghiệp, nxb ST, (in lần thứ 3), HN, 1975, tr14.

5
dân chủ tư sản. Thực tế từ đầu thế kỷ XX, những tư tưởng tiến bộ của phương
Tây (Pháp) như của Russeau, Montesquieu, Voltaire… đã truyền từ Pháp sang
Việt Nam, trong các cuộc vận động đầu thế kỷ XX ở Việt Nam, người ta đã nói
nhiều đến những khái niệm mới như tự do, bình đẳng, dân quyền, lập hiến, dân
sinh,v.v…Với Hồ Chí Minh có thể nói “Thế kỷ Ánh sáng đã chiếu rọi ánh sáng
vào tâm trí Người”
4
. Và suốt cả cuộc đời hoạt động của mình, Hồ Chí Minh vẫn
luôn mang theo những giá trị nhân văn cao đẹp ấy, mà Người tiếp nhận từ
những ngày đầu tiên gặp gỡ với nền văn hóa phương Tây và văn hóa Pháp.
Ngoài ra để hiểu sâu sắc về văn hóa phương Tây, người cũng tham gia các hoạt
động thực tiễn, tiếp xúc trao đổi với các nhà văn hóa Pháp đương thời. Ngày
nay, tuy cách xa hàng vạn dặm đường nhưng mỗi người dân Việt đều biết đến
nước Pháp, ngõ phố Công-poăng , ngôi nhà số 9, nơi Nguyễn Ái Quốc, Hồ Chí
Minh đã ở, hoạt động để tạo lập nên những bước đầu tiên nhiều triển vọng cho
mối quan hệ văn hóa Đông Tây.
Hồ Chí Minh đã tự khám phá, tiếp cận và tiếp biến các giá trị phương Tây
đặc biệt là đối với văn hóa Pháp, về sau này Người đã phổ biến cho nhân dân
biết về nền văn hóa Pháp đẹp đẽ nhân văn, thắt chặt thêm tình hữu nghị của 2
dân tộc.

trình hiện đại hóa tích cực, từng bước chuyển từ phạm trù văn hóa phong kiến
sang phạm trù văn hóa tư sản mang tính hiện đại. Và khi văn hóa Việt Nam tiếp
xúc với văn hóa Pháp, cũng là lúc bắt đầu quá trình giải cấu trúc văn hóa tiến tới
tái cấu trúc văn hóa Việt Nam, mà hoạt động của Hồ Chí Minh đã góp phần
làm cho quan hệ văn hóa Việt Pháp được thay đổi theo hướng Việt Nam tiếp
nhận tích cực chủ động, và biến đổi các giá trị phương Tây để phát triển, để giải
phóng dân tộc độc lập dân tộc, và vươn ra thế giới.
Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của tiếp xúc giao lưu văn hóa rất
rõ ràng, nếu Việt Nam không hiểu sâu sắc về văn hóa thế giới thì không thể tiếp
xúc, tiếp biến và sáng tạo để phát triển văn hóa dân tộc: "Văn hóa của các dân
tộc khác cần phải nghiên cứu toàn diện, chỉ có trong trường hợp đó mới có thể

7
tiếp thu được nhiều hơn cho văn hóa của chính mình", nhưng theo Hồ Chí Minh
điều quan trọng là cái bản sắc, cái hồn của dân tộc: "Mỗi một dân tộc cần phải
chăm lo đặc tính dân tộc trong nghệ thuật". Trong vấn đề tiếp thu học thuyết
cách mạng của phương Tây cũng cần chú ý đến truyền thống dân tộc:"Càng
thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lê-nin, càng phải coi trọng những truyền thống tốt
đẹp của cha ông"
5
. Một nhà nghiên cứu đã cho rằng đặc trưng nổi bật của
Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh là “sự thâu thái tri thức của nhân loại để tạo cho
mình một trình độ văn hóa vượt khỏi phạm vi văn hóa dân tộc, văn hóa khu vực,
vươn tới văn hóa thế giới và hiện đại, mặc dù vẫn lấy văn hóa dân tộc làm cội
nguồn”
6

Trong hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh nhận thức rõ muốn làm cách
mạng muốn độc lập thì phải “giảng giải lý luận và chủ nghĩa cho dân hiểu”
7

nào ở Âu - Mỹ, nhưng điều cốt yếu là sáng tác. Mình đã hưởng cái hay của
người thì cũng phải có cái hay cho người khác hưởng. Mình đừng chịu vay mà
không trả"
8
.
Trên cơ sở trang bị những lý luận từ hệ thống tác phẩm của cách mạng thế
giới, như của K. Marx, Lênin, những tư tưởng cách mạng Nga, (trường hợp bản
Đề cương vấn đề dân tộc và thuộc địa…), và cả bằng hoạt động thực tế, Hồ Chí
Minh đã xây dựng học thuyết cách mạng Mác – Lê nin cho phù hợp với điều
kiện lịch sử Việt Nam.
Từ năm 1921 đến 1925 Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh đã xây dựng cơ sở lý
luận với những hoạt động báo chí tuyên truyền như làm tờ báo “Người cùng
khổ” , viết “Bản án chế độ thực dân Pháp” , “Đường Kách mệnh”, để thức tỉnh
nhân dân.
Với ngôn ngữ văn phong dễ hiểu cùng sự châm biếm sâu sắc mà Hồ Chí
Minh đã sử dụng .Các tác phẩm của Người luôn là những thông điệp kêu gọi
chống áp bức giành lấy độc lập dân tộc.
Để nói về tội ác bắt lính bản địa đi đánh giặc cho Pháp, Hồ Chí Minh viết
“ Khi đại bác đã ngấy thịt đen, thịt vàng rồi, thì những lời tuyên bố tình tứ của 8
Báo Cứu quốc, số ra ngày 9-10-1945

9
các ngài cầm quyền nhà ta bỗng dưng im bặt như có phép lạ, và cả người “Ne-
gơ-rô” lẫn người “A- nam- mít” mặc nhiên trở lại” giống người hèn hạ””
9
, Chỉ
cần viết như vậy thì Người đã khơi dậy căm phẫn của nhân dân lên đến tột độ.

10
Nguyễn Ái Quốc, sđd, tr25
11
Nguyễn Ái Quốc, Bản án chế độ thực dân Pháp, nxb Sự thật, HN, 1975, tr28.

10
phẩm tổng hòa những tri thức lịch sử xã hội văn hóa và kinh nghiệm thực tế,
được Người mô tả rất sinh động. Khi tác phẩm được công bố đã gây được
sự chú ý của nhân loại tiến bộ và có sức lan truyền rất lớn.
Sự ra đời của tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp đã đánh dấu cột mốc
quan trọng, ghi nhận sự phát triển của ý thức đấu tranh của nhân dân Việt
Nam. Chúng ta còn nhận thấy qua việc phổ biến tác phẩm những tư tưởng
cách mạng mới vào Việt Nam, còn góp phần tăng cường nhận thức của các
dân tộc trong đó có dân tộc Việt Nam về con đường cách mạng đúng đắn
nhất. Con đường để giải phóng dân tộc và độc lập dân tộc. Bản án đã lý giải
một cách khoa học những vấn đề cơ bản của con người, vận mệnh của các
dân tộc, và con đường phát triển tất yếu của nhân loại.
Đây là tác phẩm chính trị, nhưng ngoài những đóng góp cho lĩnh vực
chính trị, tác phẩm của Hồ Chí Minh đã có cống hiến lớn trên các bình diện
như văn học, ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa …
12 năm sau ngày bước lên chiếc tàu buôn Pháp, Nguyễn Ái Quốc lại lên
tàu sang Nga, Người cũng là người cộng sản Việt Nam đầu tiên đến Mát-
xco-va. Trở thành đại diện cho Việt Nam trong Quốc tế III, Quốc tế nông
dân, Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã tích cực hoạt động để xây dựng một
hệ thống lý luận cách mạng. Người luôn lưu ý đến vấn đề gắn kết phong trào
cách mạng Đông với Tây lại, bởi lẽ đơn giản là các giá trị chung của nhân
loại, của con người thì ở đâu cũng phải được tôn trọng bảo vệ , và vấn đề
phương Đông cũng chính là vấn đề của phương Tây. Ngày 13-10-1923
Nguyễn Ái Quốc đã có bài nói về dân tộc Việt Nam và ách thống trị của thực
dân tại Việt Nam cho Đại hội Quốc tế nông dân trong đó có những người

cách mạng. Mọi chính sách đều phải xuất phát vì lợi ích của dân. Kế thừa
truyền thống nhân nghĩa của Việt Nam với tư tưởng nhân đạo của chủ nghĩa
Mác, Người khẳng định: “ Hiểu chủ nghĩa Mác Lê nin là phải sống với nhau 12
Hồng Hà, Bác Hồ trên đất nước Lên Nin, Nxb Thanh niên, 1980, tr49
13
Hồng Hà, sđd, tr104
14
Đỗ Huy, Tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh , nxb CTQG, HN, 1997, tr14

12
có tình có nghĩa. Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình nghĩa thì
sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác Lê nin…”
15

Tóm lại, vào đầu thế kỷ XX khi hầu hết các dân tộc ở phương Đông vẫn
chưa tìm ra được lối đi thích hợp và hiệu quả cho phong trào giải phóng dân
tộc và độc lập dân tộc. Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh đã có chọn lựa cuộc
hành trình để tìm ra con đường cứu nước đúng đắn nhất, đồng thời xét từ góc
độ giao lưu tiếp biến văn hóa Người cũng đã có một cuộc ra đi để nối kết văn
hóa phương Đông và phương Tây trong bối cảnh cực kỳ phức tạp lúc đó.
Hồ Chí Minh đã tiếp thu chủ nghĩa Mác- Lênin một cách sáng tạo, và cả
những học thuyết ngoài mác xít theo hướng “tiếp nhận yếu tố mà từ bỏ hệ
thống”.
16
Qua cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, chúng ta thấy rõ là
chủ nghĩa Mác Lênin đối với Hồ Chí Minh không phải là những công thức
cứng nhắc, mà luôn sống động, luôn đổi mới cho phù hợp với hoàn cảnh Việt

6. Nhiều tác giả, (2004), Góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn
hóa , Nxb CTQG, HN
7. Nguyễn Ái Quốc (1975), Bản án chế độ thực dân Pháp, Nxb ST,
8. Nguyễn Đắc Xuân (1980) Đi tìm dấu tích thời niên thiếu của Bác Hồ ở
Huế, (Bút ký lịch sử), NXb Văn học

…………………….
* Bài viết được in trong tạp chí ĐH Sài Gòn, 6-2011 (Số kỷ niệm 100 năm Bác Hồ ra đi
tìm đường cứu nước)
** Khoa Việt Nam học ĐHKHXH-NV TP HCM