Nguyễn Nghĩa Nguyên - Người gìn giữ văn hoá dân gian xứ Nghệ
Nguyễn Nghĩa Nguyên được đánh giá là một người giàu tâm huyết trong nghiên
cứu văn hóa dan gian và trở thành một nhà địa phương học của Nghệ An. Trong
khoảng mười năm, ông đã cho công bố một loạt công trình biên soạn có giá trị
được giải thưởng của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam và giải thưởng Hồ Xuân
Hương của tỉnh Nghệ An.
Nguyễn Nghĩa Nguyên sinh ngày 19/1/1920 ở làng Trung Phường, nay thuộc
xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu - đây là một trong những cái nôi của văn hoá
dân gian xứ Nghệ. Những câu hát phường vải, những bài vè, huyền thoại và
chuyện trạng được nghe từ buổi thiếu thời đã hun đúc nên tâm hồn văn chương,
thôi thúc ông đi vào con đường sáng tác. Và nhiều tác phẩm gây tiếng vang đã ra
đời, tiêu biểu như: Vở kịch Tập đoàn bên kia (1951) đạt giải khuyến khích của
Hội văn nghệ Liên khu IV; truyện ngắn Sợi râu Bác Hồ (1958) Năm 1985, sau
khi nghỉ hưu, ông gia nhập Hội Văn nghệ dân gian Nghệ An và hội Văn nghệ
dân gian Việt Nam, đi sâu nghiên cứu văn hoá dân gian. Trong lĩnh vực này, bên
cạnh việc tham gia các công trình tập thể của hội Văn nghệ dân gian Nghệ An
như: Chuyện kể dân gian xứ Nghệ, Khoa học về dòng họ ở Nghệ An, Trò chơi
dân gian Nghệ An, Địa chỉ văn hoá dân gian Diễn Châu, Nghề - làng nghề thủ
công truyền thống ở Nghệ An, ông đã cho xuất bản 5 công trình riêng: Cụ Nghè
Ôn - Giai thoại và truyền thuyết (1993), Di thư của họ Nguyễn Lương Điền
(2000), Từ Cổ Loa đến đền Cuông (1994), Cụ Hoàng Nho Lâm (1997), Đắp núi
Tháp bút (1996). Điều đặc sắc trong các tác phẩm này là: Các truyện dân gian
đều xoay quanh những nhân vật nổi tiếng ở vùng đất Diễn Châu và bên cạnh
những truyền thuyết, giai thoại truyền miệng, tác giả còn bổ sung những câu thơ,
câu văn bác học.
Cụ Nghè Ôn - Giai thoại và truyền thuyết là công trình sưu tầm những câu
chuyện dân gian (gồm 45 truyện) về Nguyễn Xuân Ôn (1825-1889), quê ở
Lương Điền, nay thuộc xã Diễn Thái, Diễn Châu, đậu tiến sĩ năm 1871, bạn đồng
khoa với Nguyễn Khuyến. Đây là những câu chuyện rất lý thú xung quanh lãnh
tụ của phong trào Cần Vương ở Bắc Nghệ An cuối thế kỷ XIX này. Ví dụ: Sau
khi đậu tiến sĩ, lúc đi dạo hái hoa ở vườn Thượng uyển, cụ chọn hoa chuối. Có

Giữ nước giúp dân, ơn mưa móc dường trời bể,
Thần thiêng trừ tà sát quỷ, nhật nguyệt rạng chiếu ánh xuân tươi.
Cuốn Cụ Hoàng Nho Lâm sưu tập được 53 giai thoại và một số tác phẩm của
các bậc túc nho viết về Hoàng giáp Đặng Văn Thụy ở Nho Lâm, Diễn Châu. Nhờ
những giai thoại rất thú vị mà người đời sau hiểu hơn về vị Hoàng giáp này. Ông
không thuộc dòng dõi thi thư, ông nội làm thợ rèn, cha là một ông đồ nghèo đỗ
tú tài. Thuở còn hàn vi, ông đã lọt vào mắt xanh của vị quan đại thần Cao Xuân
Dục và được cụ đem về nuôi cho ăn học rồi gả ái nữ cho. Khi thấy ông ăn cơm
bằng bốn năm người ăn, ái nữ của cụ Cao than thở: Cha định tìm cho con một
anh chồng đào gộc chăng? Cụ bảo: Xưa nay những người khác thường mới có
những cái không bình thường con ạ! Quả như lời tiên đoán, khoa thi Hội năm
1904, Đặng Văn Thụy đỗ Hoàng giáp, được cử về triều giữ chức Tư nghiệp Quốc
Tử Giám. Năm 1908, thăng Tế tửu Quốc Tử Giám. Vì chán cảnh triều đình, bảy
năm sau cụ về hưu, được nhân dân kính trọng gọi là cụ Hoàng Nho Lâm. Nhân
dân thường đến xin cụ câu đối, đại tự để treo trong nhà, nhà thờ họ, đình đền
miếu mạo. Câu đối, đại tự thường cho tức thời rất tài tình, dí dỏm, sâu sắc, có
nhiều tầng nghĩa. Nhà Thánh Văn chỉ Nho Lâm hoàn thành, cụ cho bức đại tự
Thiên trung thật là hợp tình, hợp cảnh! Biết bao lời khen! Nhưng rồi dùng phép
chiết tự, người ta còn thấy một tầng nghĩa khác. Chữ “thiên” là trời gồm chữ
“nhị” và chữ “nhân” nghĩa là hai người. Chữ “trung” còn có thể đọc là trúng.
Nghĩa là hai người thi đỗ, ứng với sự kiện khoa thi Hội Kỷ Mùi 1919, hai người
con của cụ là Đặng Văn Oánh và Đặng Văn Hướng thi đỗ Phó bảng đồng khoa,
một điều rất hiếm. Những giai thoại còn cho thấy sự hóm hỉnh và tác phong bình
dân của một vị Hoàng giáp. Cụ thường ăn khoai cả vỏ. Có lần cụ bà nói: Ông tiếc
gì chút vỏ khoai, không bóc đi mà ăn cho ngon lành? Ông vừa cười vừa trả lời
bà: Ăn khoai mà bóc vỏ thì đâu phải là Hoàng giáp ăn khoai! (chữ Hán: Hoàng
giáp là áo giáp vàng). Vào uống nước ở một quán dọc đường, cụ cho chủ một câu
đối, khách đến coi câu đối của Hoàng giáp đông thành ra chủ quán bán được
hàng rất biết ơn. Nhân dân địa phương coi cụ như một vị thần sống. Học trò suy
tôn cụ là Tứ hải uyên nguyên (cái nguồn uyên thâm của bốn bể).

Thắng ngựa tài hèn về trước mười hôm
Ở lại hoa lá đón khách xuân
Một ngày ngựa tía sẽ thong dong đưa khách về…
Lời bình: Trần Khánh Tiến là bạn đồng khoa với Nguyễn Xuân Ôn. Hai câu
đầu của bài thơ nói về mình, đại ý vì tài hèn (nô tài) nên phải về trước mười ngày.
Trần Khánh Tiến đứng đầu ất bảng (phó bảng). Nếu theo thứ tự viết trên giấy thì
tên ông kế dưới tên Nguyễn Xuân Ôn ở giáp bảng (tiến sĩ) mà không được ban
yến (do đó mới về trước), hai câu sau nói về Nguyễn Xuân Ôn. Bài thơ mừng mà
không có từ nào ngỏ ý mừng, chỉ dựng lên hai cảnh tương phản, hàm ý thán phục
bạn.
Thành công của Nguyễn Nghĩa Nguyên xuất phát từ lòng yêu mến văn hoá dân
gian của một nhà địa phương học. Đề tài của ông đều là những nhân vật, những vấn
đề nảy sinh trên đất Nghệ An, đặc biệt là vùng đất Diễn Châu giàu truyền thống văn
hoá. Ông nhận được sự cộng tác của nhiều hội viên Câu lạc bộ văn nghệ dân gian
Diễn Châu như nhà thơ quá cố Trần Hữu Thung, Đặng Quang Liễn, Thái Doãn Chất,
Nguyễn Thế Nữu trong biên soạn và dịch thuật những tài liệu quan trọng. Nhà thơ
Trần Hữu Thung đã phát biểu về ông: Anh Nguyễn Nghĩa Nguyên vốn giàu tâm
huyết đã để ra hàng chục năm sưu tầm, gom nhặt. Thật là quý giá! Và nỗi lo mai
một cái vốn quý như thế này đã được xoá tan… Tôi đọc và việc đầu tiên là ôn lại,
lục lại trong trí nhớ của mình về những chuyện đã được nghe từ thuở nhỏ. Cái cảm
nghĩ rất sâu đậm của tôi là tôn trọng chí khí của cha ông xưa, mà đồng thời cũng
thẹn cho mình là chưa học được đức và chí của các Người là mấy (Cụ Nghè Ôn,
trang 135).
Đó là lời đánh giá xác đáng về nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Nguyễn
Nghĩa Nguyên và những công trình khoa học của ông. Mong sao chúng ta có
thêm nhiều những nhà địa phương học như ông./.