SƯU TẬP TRANH GƯƠNG CUNG
ĐÌNH HUẾ

Có thể xem tranh gương cung đình Huế là một loại hình tranh mang
bản sắc riêng của Huế bởi xuất xứ, cách thể hiện cùng ch
ất liệu độc đáo
của chúng. Tranh gương được đóng trong những khung gỗ chạm thếp
vàng, khá cầu kỳ, thực sự là những bức tranh độc lập. Về chất liệu thì
loại tranh này dùng chất liệu là bột màu pha keo, hoặc sơn, được vẽ
hoặc khảm xà cừ vào mặt sau của gương (vẽ màu hoặc khảm trực tiếp
theo lối “phản họa” lên mặt gương - tức vẽ kiểu âm bản ở mặt sau để
nhìn mặt trước thành dương bản). Tuy nhiên rất quý như vậy nhưng
cho đến nay dòng tranh này vẫn ít được chú ý nghiên cứu nếu không
nói là gần như bị lãng quên
Tranh gương (hay tranh kính) là một dạng di sản khá đặc biệt, vừa có
tính vật thể vừa mang tính phi vật thể. Hầu hết các tranh gương có giá
trị còn lại hiện nay đều là sản phẩm của triều Nguyễn để lại, chúng
được trưng bày, tàng trữ tại khá nhiều nơi, như tại Bảo tàng Mỹ thuật
Cung đình Huế, các cung điện, lăng tẩm, đền miếu và lạc cả ra ngoài
địa bàn các di tích, tổng cộng chừng non trăm bức. Có thể xem tranh
gương cung đình Huế là một loại hình tranh mang bản sắc riêng của
Huế bởi xuất xứ, cách thể hiện cùng ch
ất liệu độc đáo của chúng. Tranh
gương được đóng trong những khung gỗ chạm thếp vàng, khá cầu kỳ,
thực sự là những bức tranh độc lập. Về chất liệu thì loại tranh này dùng
chất liệu là bột màu pha keo, hoặc sơn, được vẽ hoặc khảm xà cừ vào
mặt sau của gương (vẽ màu hoặc khảm trực tiếp theo lối “phản họa” l
ên
mặt gương - tức vẽ kiểu âm bản ở mặt sau để nhìn mặt trước thành
dương bản). Tuy nhiên rất quý như vậy nhưng cho đến nay dòng tranh
này vẫn ít được chú ý nghiên cứu nếu không nói là gần như bị lãng

-Loại tranh gương gắn liền với các bài thơ ngự chế có đề rõ niên đại
“Thiệu Trị ất Tỵ”(1845), là loại tranh do triều đình Huế đặt hàng tại
Trung Quốc. Đây là các bức tranh có giá trị nhất và được xếp vào loại
tranh cao cấp.
-Loại tranh không đề thơ nhưng có đề chủ đề tranh, chủ yếu thể hiện
các tích truyện lịch sử của Trung Hoa như : Nhậm dụng tam kiệt, Chi
êu
nho giảng kinh, Dạ phân giảng kinh hiện đư
ợc treo tại lăng Thiệu Trị,
lăng Tự Đức cũng có nguồn gốc từ Trung Quốc. Nhưng đây là loại
tranh do người Trung Quốc vẽ sẵn, bày bán ở các hiệu, được các sứ bộ
của triều đình nhà Nguyễn sang nhà Thanh mua về.
-Loại tranh thứ ba, đều là tranh tĩnh vật, treo tại lăng Minh Mạng, lăng
Đồng Khánh, là loại tranh bắt trước tự phát hàng nhập. Những tranh
này do người Việt Nam vẽ ở cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20(1).
***
Về mặt chủ đề nội dung, tranh gương cung đình Huế về cơ bản cũng
gồm 3 loại chính, gần như trùng hợp cách phân loại tranh của Gs. Chu
Quang Trứ.
-Loại tranh cao cấp “thi họa” hay tranh thơ ngự chế là loại tranh vịnh
cảnh, hiện tại Huế còn lại 40 bức khá nguyên vẹn. Các bức tranh này
cũng chia làm một số loại như tranh đề vịnh các cảnh đẹp của đất Thần
kinh (chủ yếu là 20 cảnh đã được vua Thiệu Trị xếp hạng); tranh minh
họa các bài thơ đề vịnh các mùa trong năm, vịnh các cảnh mà vua bất
chợt tức cảnh đề thơ
Dù chủ đề có khác nhau nhưng về kỹ thuật vẽ tranh và cách phối màu
của loại tranh này đều cơ bản giống nhau: “ Hầu hết những tranh này
thiên về bảng màu lạnh, cảnh sắc và cả mái nhà đều là màu xanh, mây
trời cũng trắng xanh, chỉ có cột nhà đỏ và viền nét vàng. Tất cả đư
ợc vẽ

hoặc đen huyền, trên đó nổi bật màu đỏ chu của kỷ, màu xanh ng
ọc của
bình hoa làm cho bức tranh tĩnh vật nào cũng lộng lẫy mà có duyên
thầm”(4)
***
Như chúng tôi đã đề cập ở phần trên, mặc dù là một loại hình tranh rất
độc đáo, mang bản sắc đặc trưng của mỹ thuật cung đình Huế thời
Nguyễn, nhưng đến nay vẫn chưa có một sự quan tâm đầu tư nghiên
cứu và bảo tồn đúng mức về tranh gương cung đình Huế. Trước mắt,
theo chúng tôi, cần mạnh dạn có sự sắp xếp và trưng bày lại các bức
tranh gương theo các chủ đề thống nhất trên địa bàn các di tích. Và nên
chăng, trong mỗi dịp lễ hội(như Festival 2004 sắp tới) có thể chọn lựa
từ số tranh hiện còn tại Huế để thiết lập một phòng triển lãm về tranh
gương Huế. Bên cạnh mảng tranh cung đình nên đưa thêm cả mảng
tranh gương dân gian để tạo ra sự đối sánh giữa hai dòng tranh cùng vẻ
phong phú của phòng tranh. Chắc chắn phòng triển lãm độc đáo này sẽ
thu hút sự chú ý của rất nhiều người yêu ngh
ệ thuật. Bởi tại Huế, những
sản phẩm của nghệ thuật truyền thống mà du khách có thể thưởng lãm
vẫn còn quá ít ỏi so với những gì Huế đã từng có.
Phan Thanh Hải
Chú thích:
(1-3). Nguyễn Tiến Cảnh (chủ biên), Mỹ Thuật Huế. Viện Mỹ Thuật-
Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản, 1992, tr.107-109.
(4). Nguyễn Hữu Thông (chủ biên), Mỹ thuật thời Nguyễn trên đất
Huế. Nxb Hội nhà văn-1992.tr.167.