CHƯƠNG VI
LOGIC TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Nghiên cứu khoa học là hoạt động được tổ chức đặc biệt, với một logic
gồm trình tự các bước đi nghiêm ngặt. Logic này được thể hiện ở hai mặt: Logic
tiến trình nghiên cứu và logic nội dung công trình. Logic nghiên cứu là một
thành phần quan trọng trong phạm trù phương pháp. Ta sẽ nghiên cứu làm rõ cả
hai mặt đó.
I.Logic tiến trình
Hiệu quả của nghiên cứu khoa học phụ thuộc rất nhiều ở phương diện tổ
chức hợp lý các bước đi của quá trình nghiên cứu, mà ta gọi là logic tiến trình.
Logic tiến hành một công trình khoa học được thực hiện bằng các bước sau
đây:
1. Giai đoạn chuẩn bị nghiên cứu
Giai đoạn chuẩn bị nghiên cứu một đề tài khoa học bao gồm công việc sau
đây:
+ Xác định đề tài là tìm vấn đề làm đối tượng để nghiên cứu. Vấn đề của
khoa học và thực tiễn là vô cùng phong phú, vì vậy, xác định cho mình một vấn
đề để nghiên cứu không phải là việc làm đơn giản. Xác định đề tài là một khâu
then chốt, bởi vì phát hiện được vấn đề để nghiên cứu nhiêu khi còn khó hơn
giải quyết một vấn đề đó.
Đề tài nghiên cứu phải có tính cấp thiết đối với thời điểm mà ta định tiến
hành nghiên cứu. Vấn đề đang là điểm nóng cần phải giải quyết và giải quyết
được nó sẽ đem lại những giá trị thiết thực cho lý luận và thực tiễn đóng góp cho
sự phát triền của khoa học và đời sống (trừ có những nghiên cứu khoa học mà
hàng vài chục năm sau mới được công nhận và được áp dụng).
Đề tài nghiên cứu của cá nhân, thí dụ như: luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ,
phải phù hợp với xu hướng, khả năng, kinh nghiệm của nghiên cứu sinh, phù
hợp với các điều kiện vật chất kĩ thuật và nguồn thông tin, tư liệu khoa học hiện
có trong và ngoài cơ quan nghiên cứu.
+ Xây dựng đề cương nghiên cứu. Một văn bản trình bày cấu trúc nội dung

phân tích, hệ thống hóa, khái quát hóa tài liệu và bằng suy luận mà tạo ra lý luận
cho đề tài.
+ Phát hiện thực trạng phát triền của đối tượng bằng các phương pháp
nghiên cứu thực tiễn. Các tài liệu thu thập được từ các phương pháp quan sát,
điều tra, thí nghiệm, thực nghiệm qua xử lý bằng toán học thống kê cho ta những
tài liệu khách quan về đối tượng.
+ Các tài liệu lý thuyết và thực tế thu được từ các phương pháp khác nhau
giúp tác giả chứng minh cho giả thuyết khoa học đã đề xuất ban đầu.

83
+ Kiểm tra giả thuyết bằng việc lặp lại các thí nghiệm, thực nghiệm hay
dùng các phương pháp khác nhau với phương pháp đã sử dụng ban đầu. Các
phương pháp kiểm tra lẫn nhau ta khẳng định tính chân thực của các kết luận.
+ Tổ chức các hội thảo khoa học, sử dụng trí tuệ chuyên gia đóng góp ý
kiến về hướng đi, phương pháp nghiên cứu và đánh giá các sản phẩm nghiên
cứu. Ý kiến chuyên gia là cơ sở quan trọng để sửa chữa bổ sung và hoàn thiện
công trình.
+ Trong từng giai đoạn nghiên cứu tác giả phải công bố dần các kết quả,
bằng các báo cáo khoa học trình bày ở các cuộc hội thảo, viết các bài báo để
đăng trên các
+ Tạp chí khoa học chuyên nghành. Đây là các bước quan trọng để khẳng
định giá trị của công trình.
3- Giai đoạn viết công trình
Viết công trình là trình bày tất cả các kết quả nghiên cứu bằng một văn bản
hay luận án. Việc viết công trình phải tiến hành nhiều lần.
+ Viết nháp cho riêng mình, trên cơ sở tổng hợp các tài liệu thu nhập được.
+ Sửa chữa bản thảo theo đề cương chi tiết, trên cơ sở góp ý của các
chuyên gia và người hướng dẫn.
+ Viết sạch công trình đưa ra thảo luận ở Bộ môn.
+ Sửa chữa theo sự góp ý của Bộ môn.

+ Cơ sở phương pháp luanạ và các phương pháp nghiên cứu mà luận văn,
luận án sử dụng.
2- Các kết quả nghiên cứu.
Phần này trình bày toàn bộ các kết quả nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn
của đề tài. Luận án Tiến sĩ khoa học được trình bày ít nhất gồm ba chương.
Thí dụ: Nội dung luận văn Tiến sĩ ít nhất là ba chương ngoài phần mở đầu,
kết luận.
Chương I. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu cần trình bày:
+ Lịch sử nghiên cứu những vấn đề có liên quan tới đề tìa (tổng quan)
+ Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu.
Chương 2: Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.

85
+ Trình bày cac bước tiến hành và kết quả quan sát, điều tra, thí nghiệm.
+ Những khái quát tài liệu thực tiễn đã sử lý bằng Toán học.
Chương 3: Trình bày quá trình thực nghiệm khẳng định giả thuyết khoa
học. Những bài học rút ra từ các kết quả nghiên cứu thực nghiệm.
3. Kết luận:
Phân kết luậnc của luận án trình bày:
+ Toàn bộ những tư tưởng quan trọng nhất mà luận án đã nghiên cứu, phát
hiện, bao gồm cả những vấn đề lý thuyết và thực tiễn.
+ Các đề xuất ứng dụng kết quả nghiên cứu của luận án.
+ Những kiến nghị cho việc nghiên cứu tiếp theo.
4- Phần phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo.
+ Cuối luận án trình bày phần phụ lục để làm rõ thêm các kết quả nghiên
cứu, mà trong phần chính luận án chưa trình bày.
+ Cuối cùng là danh mục các tài liệu tham khảo theo thứ tự ABC họ tên tác
giả, tiếp nối là tên tài liệu, nhà xuất bản, nới xuất bản, năm xuất bản và trong tài
liệu đã sử dụng trong luận án.


Đề tài khoa học được diễn đạt bằng tên đề tài. Tên đề tài là tên gọi của vấn
đề khoa học mà ta cần nghiên cứu. Tên gọi là cái vỏ bên ngoài còn vấn đề khoa

87
học là nội dung bên trong. Cái vỏ chứa nội dung, cái vở phải phù hợp với nội
dung. Đọc đề tài là ta nắm bắt được ngay nội dung vấn đề nghiên cứu của đề tài.
Đề tài cần diễn đạt bằng một câu ngữ pháp trọn vẹn, rõ ràng, một nghĩa,
chứa đựng vấn đề cần nghiên cứu. Tên đề tài có thể đặt thẳng vào đối tượng
nghiên cứu. Bắt đắc dĩ mới đặt tên có thêm ngoặc đơn để giải thích chủ đề.
Không đặt tên đề tài quá dài, thiếu xác định quá xa với nội dung, có thể
hiểu theo nhiều cách hoặc dùng mỹ từ bóng bẩy. Thí dụ.
- Một số vấn đề về…
- Thử tìm hiểu…
- Góp phần làm sáng tỏ.
II. Các loại đề tài
Đề tài khoa học rất đa dạng về chủng loại, phong phú về nội dung và nhiều
cấp quản lý. Người ta dựa vào các dấu hiện khác nhau để phân loại đề tài khoa
học.
1. Dựa theo trình độ đào tạo ta có.
+ Luận văn Cử nhân khoa học. Đó là một văn bản trình bày các kết quả tập
dượt nghiên cứu của sinh viên trong quá trình đào tạo ở trường đại học để trở
thành nhà khoa học. Kết quả đánh giá luận văn là cơ sở để nhà trường công nhận
tốt nghiệp. Tuy vậy, cũng có những sinh viên tài năng, luận văn của họ có giá trị
thực tiễn và khoa học cao, có thể lên thành luận văn Thạc sĩ hoặc luận án Tiến sĩ
khoa học.
+ Luận văn Thạc sĩ khoa học là một công trình nghiên cứu khoa học có giá
trị thực tiễn. Luận văn thường hướng vào việc tìm tòi các giải pháp cho một vấn
đề nào đó của thực tiễn chuyên nghành. Hoàn thành luận văn Thạc sĩ là bước
trưởng thành về mặt khoa học của nhà chuyên môn trẻ và là bước chuẩn bị để
tiếp tục học ở bậc nghiên cứu sinh.

phạm vị nghiên cứu và ứng dụng. Trong ba loại dó thì chương trình khoa học
với các đề tài cấp nhà nước có phạm vi ứng dụng. Trong ba loại đó thì chương
trình khoa học với các đề tài cấp nhà nước có phạm rộng bao hàm những vấn đề
quan trọng ở tầm cỡ chiếm lược quốc gia và chỉ dẫn các đề tài cấp dưới theo một
định hướng chung
4- Dựa theo các loại hình nghiên cứu khoa học ta có:
+ Đề tài nghiên cứu cơ bản là đề tài nghiên cứu có mục tiêu phát hiện ra
các sự kiện hiện tượng khoa học mới, tìm ra bản chất và các quy luật phát triển
của chúng hoặc tìm ra các phương pháp nhận thức mới.

89
+ Đề tài nghiên cứu ứng dụng là đề tài tìm ra giải pháp áp dụng các thành
tựu khoa học vào thực tế sản xuất hay quản lý xã hội nhằm tạo ra sản phẩm vật
chất hay tinh thần, cũng như nhằm cải tiến nội dung và phương pháp hoạt
động…
+ Đề tài nghiên cứu dự báo là loại đề tài hướng vào tìm tòi các xu hướng
phát triển của khoa học và thực tiễn trong tương lai.
Đề tài khoa học dù là ở dạng nào cũng xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn
mà mục đích thật sự của nó hoặc là phát hiện ra các tri thức mới, các quy luật
phát triển của thế giới hoặc là các phương pháp nhận thức và cải tạo hiện thực.
III. Phát triển vấn đề khoa học.
Đề tài khoa học thường bắt nguồn từ những ý tưởng khoa học độc đóa của
cá nhân và sau đó là sự đóng góp chung của tập thể. Đề tài được xây dựng trên
cơ sở:
+ Phát hiện ra một hiện tượng lạ chưa từng thấy và chưa có ai nghiên cứu,
chưa có tài liệu nào trình bày.
+ Phát hiện những sai sót, sự không hoàn thiện của lý thuyết hiện có.
+ Phát hiện mâu thuẫn của các trường phái lý thuyết. Từ các mâu thuẫn này
có thể tìm thấy một hướng nghiên cứu mới tốt hơn.
+ Phát hiện mâu thuẫn giữa lý thuyết với thực tế. Sự khác biệt giữa lý

Đối với một luận văn Thạc sĩ hay luận án Tiến sĩ thì đề cương nghiên cứu
bao gồm các mục sau đây.
Tên đề tài…. (Được diễn đạt bằng một câu ngữ pháp bao quát được đối
tượng và hàm chứa nội dung và phạm vi nghiên cứu).
I. Lý do chọn đề tài (Hay còn gọ là tính cấp thiết của đề tài). Phần này
yêu cầu người nghiên cứu phải trình bày rõ ràng, tường minh những lý do nào
khiến tác giả chọn đề tài để nghiên cứu. Phải làm rõ những lý do này là cấp thiết
đối với lý luận, là một đòi hỏi của thực tiễn cuộc sống.
Nói chung, lý do chọn đề tài các luận văn, luận án thường xuất phát từ
những yêu cầu của thực tế công tác mà người nghiên cứu đảm nhiệm hay từ việc
phát hiện các thiếu sót trong nghiên cứu lý thuyết chuyên ngành cần phải bổ
sung. Việc nghiên cứu này sẽ đem lại ích lợi cho hiện tại và tương lai của khoa
học và thực tiễn.
II. Mục đích nghiên cứu.
Mỗi đề tài tùy theo phạm vi nghiên cứu của mình phải xác định rõ mục
đích nghiên cứu. Mục đích sẽ hướng dẫn các bước đi chiếm lược của công trình
để đạt tới đích cuối cùng.
Mục đích của một luận án khoa học thường là tìm tòi làm rõ bản chất của
một sự kiện mới hay tìm một giải pháp nâng cao chất lượng một hoạt động thực
tế nào đó.
III. Khách thể và đối tượng nghiên cứu.
Thế giới khách quan là đối tượng duy nhất của nghiên cứu khoa học. Tuy
nhiên thế giới vô cùng rộng lớn, mỗi lĩnh vực khoa học phải chọn cho mình một
bộ phận, một phần nào đó để tập trung khám phá tìm tòi, đó chính là thao tác
xác định khách thể nghiên cứu.

92
Trong cá Khách thể rộng lớn đó, mỗi đề tài cụ thể lại phải chọn cho mình
một mặt, một thuộc tính, một mối quan hệ của Khách thể để nghiên cứu. Bộ
phận đó chính là đối tượng nghiên cứu của đề tài.

+ Nhiệm vụ phân tích làm rõ bản chất và quy luật của đối tượng nghiên
cứu.
+ Nhiệm vụ đề xuất những giải pháp ứng dụng cải tạo hiện thực.
VI. Giới hạn đề tài.
Giới hạn đề tài là thao tác logíc xác định phạm vi về thời gian, không gian
những mặt, những chỉ số cần điều tra, quan sát, nghiên cứu phát hiện … Hay nói
cách khác giới hạn của đề tài là phạm vi mà đề tài phải thực hiện.
Giới hạn đề tài là thao tác quan trọng giúp cho việc nghiên cứu đi đúng
trọng tâm, không lệch hướng.
VII. Những luận điểm bảo vệ.
Luận điểm bảo vệ là những luận điểm quan trọng, những tư tưởng cốt lõi
của đề tại, nhờ có nó mà công trình khoa học có thể đứng vững và bảo vệ được.
Luận điểm bảo vệ được trình bày khái quát, chứa đựng thông tin quan
trọng và cô đọng nhất của luận án.VIII. Cái mới của luận án
Cái mới của công trình khoa học là những thông tin khoa học mà tác giả
của công trình là người đầu tiên tìm ra, chúng có giá trị đối với lý luận và thực
tiễn.
Cái mới của luận án Tiến sĩ có thể là phát hiện mới, góp phần bổ sung ,
phát triển lý thuyết hiện có hoặc có thể là những giải pháp lý thuyết vào thực
tiễn.
Mỗi luận án phải có cái mới, đó chính là giá trị thật sự của công trình khoa
học, là tiêu chuẩn để luận án được bảo vệ thành công.
VIII. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
+ Luận án được tiến hành nghiên cứu phải dựa vào những quan điểm tư
tưởng nhất định, nhờ có quan điểm nhất quán mà công trình đi tới chân lý khách
quan. Do đó luận án khoa học phải trình bày đầy đủ và rõ ràng phương pháp tiếp
cận đối tượng hay cơ sở phương pháp luận mà mình dựa vào để nghiên cứu.
+ Để tiến hành nghiên cứu một công trình khoa học , tác giả phải sử dụng
phối hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể. Các phương pháp được sử dụng
hợp lý, phù hợp với đề tài sẽ đảm bảo cho công trình đạt tới kết quả. Cho nên