Sử trí vấn đề ăn uống trong quá trình
điều trị ung thư

Tất cả các phương pháp điều trị ung thư - phẫu thuật, tia xạ trị liệu,
hoá trị liệu, và liệu pháp sinh học (liệu pháp miễn dịch) - có tác dụng rất
mạnh. Mặc dù các phương pháp điều trị chỉ nhằm vào các tế bào ung thư
trong cơ thể nhưng đôi khi chúng có thể phá huỷ những tế bào lành, khoẻ
mạnh. Ðiều này có thể tạo ra những tác dụng phụ khó chịu và những tác
dụng phụ này gây ảnh hưởng đến ăn uống.
Tác dụng phụ do điều trị ung thư gây ra khác nhau tuỳ theo từng bệnh
nhân. Bộ phận trong cơ thể được điều trị, thời gian điều trị, và liều lượng
điều trị cũng ảnh hưởng tới việc tác dụng phụ có sảy ra hay không. Bạn hãy
hỏi bác sĩ về những ảnh hưởng của việc điều trị.
Ðiều đáng mừng là chỉ có 1/3 số bệnh nhân ung thư có tác dụng phụ
trong quá trình điều trị ung thư, và hẫu hết tác dụng phụ sẽ biến mất khi kết
thúc điều trị. Bác sĩ sẽ cố gắng áp dụng một phác đồ điều trị sao cho tác
dụng phụ là tối thiểu.
Ðiều trị ung thư còn có thể ảnh hưởng tới vấn đề ăn uống của bệnh
nhân theo một cách khác. Khi người ta buồn rầu, lo lắng hoặc sợ hãi họ có
thể có vấn đề về ăn uống. ?n không ngon miệng và buồn nôn là hai đáp ứng
thường gặp của cảm giác lo lắng và sợ hãi. Những vấn đề như vậy chỉ được
xảy ra trong một thời gian ngắn.
Trong khi bệnh nhân nằm viện các nhân viên làm dịch vụ thực phẩm
hoặc dinh dưỡng, bao gồm các chuyên gia dinh dưỡng có giấy phép có thể
giúp bệnh nhân lập ra chế độ ăn cho bệnh nhân. Họ còn có thể giúp bệnh
nhân giải quyết các vấn đề về thể chất và cảm xúc khi ăn. Bạn nên thảo luận
một cách cởi mở với họ nếu có vấn đề nảy sinh trong thời gian hồi phục.
Hãy hỏi các nhân viên này xem những biện pháp nào có hiệu quả với các
bệnh nhân khác của họ.
Ðừng sợ việc phải ăn. Không phải tất cả các bệnh nhân đều có vấn đề
về ăn uống trong thời gian điều trị ung thư. Thậm chí đối với những người

ăn nhẹ giàu dinh dưỡng. Mỗi giờ chỉ cần ăn một vài miếng thức ăn phù hợp
hoặc uống một vài ngụm nước phù hợp để người bệnh có thể lấy thêm lượng
calo và protein. Các bạn có thể tìm thấy cách thức chuẩn bị các món ăn nhẹ
ở bảng 1.
Ðau miệng, họng
Ðau miệng, lợi nhạy cảm, và đau họng hoặc thực quản thường là do
tia xạ, thuốc điều trị ung thư, và nhiễm khuẩn gây ra. Nếu bạn bị đau miệng
hoặc lợi nên đến gặp bác sĩ để kiểm tra có phải hiện tượng đó là tác dụng
phụ của điều trị ung thư chứ không phải là do vấn đề về răng lợi không liên
quan. Bác sĩ có thể chỉ định thuốc để kiểm soát đau miệng và họng. Nha sĩ
của bạn sẽ chỉ dẫn các cách chăm sóc răng miệng.
Một số loại thức ăn nhất định sẽ gây thêm kích thích làm tăng đau
miệng và làm cho bệnh nhân khó nhai nuốt. Bằng cách chăm sóc răng miệng
tốt và chọn lựa thức ăn kĩ lưỡng có thể làm cho việc ăn uống trở nên dễ dàng
hơn. Dưới đây là một số chỉ dẫn hữu ích:
Thử những loại thức ăn mềm dễ nhai và dễ nuốt, như sữa, chuối, nước
sốt táo, và các loại trái cây mềm khác: đào, lê, nước mơ ép, dưa hấu, pho
mát mềm không có kem; khoai tây nghiền, mì ống có pho mát, bánh kem
mềm, bánh pudding, gelatin, trứng bác, bột mạch và các loại ngũ cốc nấu
chín khác; rau nghiền và nấu nhừ như đậu và cà rốt; thịt xay; các loại nước
uống.
Tránh các loại thức ăn kích thích niêm mạc miệng: các loại nước hoặc
trái cây chua họ cam quýt như cam, bòng, quýt; các loại thức ăn mặn và có
gia vị cay; các loại thức ăn thô,tái và khô như rau sống, granola, bánh mì
nướng,bánh quy.
Nấu thức ăn cho đến khi chúng mềm ra.
Cắt thức ăn thành những miếng nhỏ.
Trộn thức ăn với bơ, nước thịt không mỡ, và nước sốt để dễ nuốt hơn.
Sử dụng máy trộn hoặc máy chế biến thực phẩm để nghiền thức ăn.
Sử dụng ống hút để uống nước.

Thử dùng những lượng nhỏ rau lá thơm.
Thử ăn những loại hoa quả có vị chua như cam, chanh, những loại quả
này có thể có vị hơn. Bánh kem mềm vị chanh có thể rất thơm và cũng cung
cấp lượng calo và protein cần thiết. (Không nên ăn những loại hoa quả này
nếu bạn bị đau họng hoặc đau miệng)
Bảo quản thức ăn ở nhiệt độ phòng.
Dùng thịt lợn sông khói, giăm bông, hoặc là hành để làm tăng mùi vị
của rau.
Dừng ăn các loại thức ăn có vị khó chịu.
Ðến nha sĩ khám để loại bỏ những vấn đề về răng miệng có thể ảnh
hưởng tới mùi hoặc vị của thức ăn.
Hỏi bác sĩ về các loại nước súc miệng đặc hiệu và cách chăm sóc răng
miệng cho tốt.
Khô miệng
Hoá trị liệu và xạ trị ở vùng đầu và cổ có thể làm giảm lượng nước bọt
và thường làm khô miệng. Khi đó, bệnh nhân có thể khó nhai và khó nuốt.
Khô miệng cũng làm thay đổi mùi vị thức ăn. Những chỉ dẫn dưới đây có thể
hữu ích để đối phó với hiện tượng khô miệng. Nên áp dụng thêm một số
biện pháp để giải quyết hiện tượng đau miệng và họng để có thể nuốt thức
ăn dễ hơn.
Thử ăn những loại thức ăn và nước uống có vị rất chua hoặc rất ngọt
như nước chanh; những loại thức ăn này sẽ giúp bạn tiết nhiều nước bọt hơn.
(Không nên ăn những loại thức ăn này nếu bạn bị đau miệng hoặc đau
họng.)
Ngậm kẹo cứng không có đường hoặc nhai kẹo cao su. Làm như vậy
có thể giúp tiết ra nhiều nước bọt.
?n những loại thức ăn ninh dừ và mềm, những loại thức ăn này nuốt
dễ hơn.
Giữ cho môi ẩm bằng sáp môi.
?n thức ăn cùng với nước sốt, nước thịt không có mỡ, và dầu giấm để

tăng hiện tượng buồn nôn.
Không nên cố ăn những thức ăn mà mình thích khi cảm thấy buồn
nôn. Làm như vậy có thể dẫn tới cảm giác ghét ăn những loại thức ăn này
mãi mãi.
Nghỉ ngơi sau khi ăn, bởi vì hoạt động có thể làm chậm quá trình tiêu
hoá. Tốt nhất là nên ngồi nghỉ khoảng một tiếng sau bữa ăn.
Nếu buồn nôn vào buổi sáng, nên ăn bánh mì nướng khô hoặc bánh
quy xốp trước khi dậy.
Mặc quần áo rộng.
Tránh ăn trong thời gian 1-2 tiếng trước khi điều trị nếu buồn nôn xuất
hiện trong khi điều trị bằng tia phóng xạ hoặc hoá chất.
Cố gắng tìm hiểu khi nào thấy buồn nôn và nguyên nhân gây buồn
nôn (loại thức ăn cụ thể, sự kiện, và môi trường xung quanh). Nếu có thể,
thay đổi thức ăn hoặc giờ giấc ăn một cách phù hợp. Trao đổi những thông
tin này với bác sĩ hoặc y tá.
Nôn mửa
Nôn mửa có thể sảy ra sau khi buồn nôn, có thể do điều trị, mùi khó
chịu của thức ăn, đầy hơi dạ dày hoặc chướng bụng, hoặc do vận động gây
ra. ở một mômột một số bệnh nhân, trong những môi trường nhất định, như
bệnh viện, có thể gây nôn mửa.
Nếu nôn mửa trầm trọng hoặc kéo dài trong nhiều ngày thì cần phải
đến gặp bác sĩ.
Thông thường nếu có thể kiểm soát được triệu chứng buồn nôn thì
bệnh nhân có thể ngăn được nôn mửa. Tuy nhiên, đôi khi bệnh nhân không
thể ngăn chăn được các biểu hiện này. Bệnh nhân có thể làm giảm triệu
chứng bằng cách tập thể dục thư giãn hoặc ngồi thiền. Những biện pháp này
yêu cầu bệnh nhân phải thở sâu nhịp nhàng và tập trung trong yên tĩnh và có
thể thực hiện ở mọi nơi. Nếu bị nôn mửa, làm theo những chỉ dẫn dưới đây
để ngăn không nôn tiếp.
Hỏi bác sĩ về thuốc chống nôn.

?n những loại thức ăn giàu dinh dưỡng nhưng có hàm lượng xơ thấp:
sữa chua, cơm hoặc mì, nước nho, bột mì, trứng (nấu đến khi lòng trắng rắn
lại, không rán), chuối chín, bơ lạc , bánh mì trắng, thịt gà hoặc thịt gà tây
bóc da, thịt bò nạc, hoặc cá (luộc hoặc nướng, không rán), pho mát mềm
không kem, pho mát kem.
Không ăn thức ăn rán, chứa nhiều chất béo và mỡ, rau và trái cây
sống; các loại rau có hàm lượng xơ cao như bông cải xanh, ngũ cốc, đậu
quả, bắp cải, đậu hạt, và xúp lơ; gia vị mạnh như hạt tiêu cay, bột carry, gia
vị hỗn hợp
Uống chất lỏng để ở nhiệt độ phòng.
Tránh ăn và uống những thức ăn và đỗ uống quá nóng hoặc quá lạnh.
Hạn chế những thức ăn và uống có chứa caffeine, gồm cà phê, trà đặc,
một số loại nước sôda, và chocolate.
Cẩn thận khi sử dụng sữa và các chế phẩm sữa bởi vì tình trạng ỉa
lỏng có thể do hiện tượng không dung nạp đường lactoza. (Nếu bạn nghĩ
mình có vấn đê này, nên đọc mục " chế độ ăn có ít đường lactoza" ). Xin lời
khuyên của bác sĩ hoặc các chuyên gia dinh dưỡng.
Sau khi bị ỉa lỏng đột ngột và trong thời gian ngắn (ỉa lỏng cấp tính),
cần có chế độ ăn ở dạng lỏng 12 đến 14 tiếng đầu. Làm như vậy sẽ để ruột
được nghỉ ngơi trong khi bù được lượng dịch quan trọng của cơ thể bị mất
khi bị ỉa lỏng.(Xem mục chế độ ăn ở dạng lỏng)
Táo bón
Một số loại thuốc điều trị ung thư và các loại thuốc khác như thuốc
giảm đau có thể gây táo bón. Tình trạng này cũng có thể xảy ra nếu chế độ
ăn không có đủ dịch hoặc chất xơ hoặc nếu bệnh nhân phải nằm liệt giường.
Dưới đây là một số chỉ dẫn để phòng chống và điều trị táo bón.
Uống nhiều nước - ít nhất 8 cốc 250ml mỗi ngày. Làm như vậy sẽ làm
cho phân của bạn mềm.
Uống một cốc nước nóng một tiếng rưỡi trước khi bạn thường đi đại
tiện.

Ðến khám nha sĩ định kỳ. Bệnh nhân được điều trị bằng những
phương pháp ảnh hưởng tới miệng (ví dụ như chiếu xạ vào vùng đầu và cổ)
có thể cần gặp nha sĩ thường xuyên hơn bình thường.
Sử dụng bàn chải mềm. Ðề nghị bác sĩ , y tá, hoặc nha sĩ gợi ý một
loại bàn chải và/hoặc kem đánh răng đặc biệt nếu lợi của bạn rất nhạy cảm.
Súc miệng bằng nước ấm khi bị đau miệng và lợi.
Nếu không có vấn đề chán ăn và giảm cân thì nên hạn chế lượng
đường trong chế độ ăn.
Tránh ăn những thức ăn dính răng như kẹo caramen và kẹo cao su.
Hiện tượng không dung nạp đường lactoza
Hiện tượng không dung nạp đường lactoza có nghĩa là cơ thể không
tiêu hoá hoặc hấp thụ được đường trong sữa được gọi là đường lactoza. Sữa,
các chế phấm sữa khác, và các loại thức ăn được cho thêm sữa có chứa
đường lactoza.
Hiện tượng không dung nạp đường lactoza có thể xút hiện sau khi
điều trị bằng một số thuốc kháng sinh, chiếu xạ dạ dày, hoặc bất kỳ các
phương pháp điều trị nào ảnh hưởng tới ống tiêu hoá. Phần ruột có nhiệm vụ
phân huỷ đường lactoza có thể hoạt động không bình thường trong thời gian
điều trị. Ðối với một số bệnh nhân triệu chứng của tình trạng không dung
nạp đường lactoza (chướng hơi, co thắt, ỉa lỏng) sẽ biến mất vài tuần hoặc
vài tháng sau khi kết thúc điều trị hoặc khi ruột lành lại. Ðối với những bệnh
nhân khác cần phải thay đổi thói quen ăn uống vĩnh viễn.
Nếu gặp những vấn đề này bác sĩ có thể khuyên bệnh nhân có một chế
độ ăn có ít thức ăn chứa đường lactoza.(Xem mục " Chế độ ăn có hàm lượng
đường lactoza thấp" ). Nếu sữa là nguồn cung cấp protein chính trong chế độ
ăn của bạn thì cần phải lấy đủ protein từ những loại thức ăn khác. Các sản
phẩm đậu tương, pho mát để lâu là nguồn cung cấp protein và các chất dinh
dưỡng khác rất tốt. Bệnh nhân có thể muốn uống sữa có hàm lượng đường
lactoza thấp hoặc các loại thuốc nước và thuốc viên có thể giúp phân huỷ
đường lactoza trong sữa và các chế phẩm từ sữa khác. Mục công thức nấu ăn

Cố gắng rửa ít bát đĩa, nồi xoong. Nấu bằng những đĩa hoặc nồi có thể
dùng để ăn luôn được. Sử dụng khăn ăn bằng giấy và bát đĩa sử dụng một
lần, đặc biệt là cho những món tráng miệng. Nên sử dụng cốc giấy cho trẻ
em và để uống thuốc. Chảo sử dụng một lần là những đồ chứa thức ăn để
lạnh rất tốt và tiết kiệm được rất nhiều thời gian. Ngâm các đĩa bẩn trước khi
rửa để tiết kiệm thời gian rửa.
Khi bạn chuẩn bị những thức ăn mềm, chọn những loại thức ăn mà cả
gia đình có thể ăn được như trứng ốp lết, trứng bác, mì ống và phó mát, thịt
xắt khoanh, bánh mì kẹp cá và các món cá. Ðể dành đủ thức ăn nghiền cho
bạn.
Sử dụng thức ăn để lạnh có thể ăn ngay và thức ăn có thể lấy ra bất cứ
khi nào cần thiết. Càng dành ít thời gian cho việc nấu nướng và dọn dẹp bạn
càng có nhiều thời gian thư giãn với gia đình.
Nếu một người nào đó nấu cho bạn, bạn nên trao đổi cùng họ cách lựa
chọn và chuẩn bị món ăn. Họ sẽ biết rõ hơn về những nhu cầu của bạn.
Cải thiện dinh dưỡng cho bạn
Có nhiều cách cải thiện vấn đề dinh dưỡng làm giảm tác dụng phụ của
điều trị và giữ cho bạn có thể ăn tốt khi việc điều trị hoặc bệnh tật gây ra
những tác dụng phụ.
Khi tác dụng phụ xuất hiện khi điều trị, chúng thường biến mất sau
khi kết thúc điều trị. Tuy nhiên, các tác dụng phụ lâu dài đòi hỏi phải có
những thay đổi lâu dài trong chế độ ăn để giúp bạn sử trí tác dụng phụ và
duy trì sức khoẻ.
Những ý tưởng và chỉ dẫn liệt kê trong tập thông tin này đã có tác
dụng với các bệnh nhân ung thư khác trong quá trình điều trị bệnh. Tuy
nhiên, mỗi bệnh nhân là khác nhau và bạn phải tìm ra những chỉ dẫn phù
hợp với bạn nhất.