Vài nét sơ lược về sự Phát triển của
Triết học Trung Hoa
THỜI ĐẠI TIÊN TẦN

XÃ HỘI THỜI XUÂN THU, CHIẾN QUỐC
Đã phát qua những nét chính trong lịch sử và phân chia các thời đại
rồi, bây giờ chúng ta xét lịch trình tiến triển của triết học Trung Quốc.

Chúng ta trở về thời Xuân Thu và Chiến Quốc.

Ai cũng nhận rằng triết học Trung Quốc sinh mạnh mẽ ở thời này vì
tình trạng xã hội loạn lạc, triết gia nào có tâm huyết cũng tìm cách cứu vớt
dân, nên đưa ra giải pháp này, giải pháp khác, lập thành một học thuyết để
truyền bá trong dân chúng và mong các nhà cầm quyền đem ra áp dụng.
Cảnh hỗn loạn, mất kỷ cương thời đó đã được chép trong sử. Người ta tính
ra có tới 36 vụ giết vua, còn những vụ con giết cha, anh em, vợ chồng sát hại
lẫn nhau không biết bao nhiêu mà kể.

Không có năm nào không có chiến tranh. Theo Xuân Thu (Lỗ sử)
trong 242 năm có 483 lần hành quân. Kinh Thi còn ghi lại cho ta những lời
thở than của dân chúng vì nạn chiến tranh bất tận đó. Mọi người điêu đứng,
nhất là bọn chinh phu, thậm chí tới cây cũng phải khô xám vì bị tàn phá:

Hà thảo bất huyền? Hà nhân bất căng?
Ai ngã chinh phu, độc vi phỉ dân?[1]
Thiên TIỂU NHÃ

Người ta ngao ngán, tiếc rằng đã lỡ sinh ra đời:

Thiều chi hoa, kỳ diệp thanh thanh,
Tri ngã như thử, bất như vô sinh.[2]


Niệm ngã độc hề, ưu tâm ân ân.[8]
Thiên TIỂU NGÃ

(Nghĩ cảnh cô đơn của ta, lo lắng ngùi ngùi).

Càng về cuối đời Chiến Quốc, tình cảnh càng bi đát: nước Vệ bắt lính
tới 1 phần 5 dân số, nước Tấn bắt ông già 73 tuổi ra tòng quân, nước Tề thu
thuế của dân tới 2 phần 3 hoa lợi, ruộng đất bỏ hoang, có kẻ đói quá, phải
đổi con cho nhau mà ăn thịt (dịch tử nhi thực)!

Tuy nhiên, nếu chỉ xét cảnh loạn lạc thời đó thì chưa đủ giải thích
được sự bột phá của triết học Trung Hoa được; đời sau cũng có những thời
loạn kéo dài hằng trăm năm, chẳng hạn thời Tam quốc, thời Lục triều, cuối
đời Tống… mà không lưu lại được một cuộc cách mạng nào lớn lao trong
triết học. Nguyên nhân quan trọng nhất vẫn là sự biến chuyển trong tương
quan xã hội với những biến chuyển về các phương diện chính trị, kinh tế,
văn hóa…

Cái thế ở đầu đời Chu (trong nước có cả ngàn chư hầu) chỉ vững được
khi nhà Chu còn mạnh. Lúc nhà Chu đã yếu[9], sợ các rợ ở phương Tây mà
dời đô qua phương Đông thì các chư hầu không kính nể thiên tử nữa, tất
tranh giành nhau mà gây loạn, có nước mạnh lên, có nước suy đi. Thế là có
một bọn quý tộc mất địa vị. Muốn phục hồi địa vị, họ phải dùng những
người tài giỏi về chính trị hoặc quân sự, kinh tế, trong mọi giai cấp, nghĩa là
trong gia cấp bình dân. Nhờ vậy mà bọn này thoát ly được địa vị nô lệ và lên
địa vị sĩ phu. Đời Xuân Thu, ta thấy có Ninh Thích chăn trâu mà làm quan,
Bách Lý Hề vốn là nô lệ mà được cử làm quan nước Tấn; còn hạng quý tộc
như họ Nguyên, Hồ, Khánh, Bá… bị giáng làm nô lệ (Tả truyện); Khổng Tử
vốn là dòng dõi quý tộc ở Tống mà nghèo, phải làm một chức lại coi kho

Về văn hóa thì từ trước, hạng quý tộc vừa trị dân, vừa dạy dân (quân
sư bất phân, chính giáo hợp nhất), vì chỉ có họ mới được học; nhưng khi họ
sa sút mà thành bình dân thì trong giới bình dân bắt đầu có người học rộng.
Khổng Tử là hạng người đó; ông mở rộng phong trào tư nhân dạy học, bất
kỳ giới nào xin vào học, ông cũng nhận, và ông có công lớn trong sự khai
hoá quần chúng. Đời sau, Mặc Tử, một triết gia trong giai cấp bình dân, tiếp
tục công việc đó mà sự giảng học phát triển rất mạnh. Sách vở không còn là
những bảo vật chỉ riêng bọn quí tộc mới có. Thiên Quí nghĩa trong Mặc Tử
chép rằng: “Mặc Tử đi về phương Nam, chở theo rất nhiều sách” (Mặc Tử
nam du, tái thư thậm đa).

Sau cùng, tâm lý chung của con người, khi dân nước nhỏ mà chịu
nhiều gánh nặng thì chỉ mong làm dân một nước thống nhất hoặc một nước
lớn.

Tóm lại về phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, thời Xuân
Thu, Chiến Quốc là thời biến chuyển lớn, thế tất phải đi tới sự thống nhất,
nên phong trào lập thuyết để cứu thế mới phát triển bồng bột như dưới đây ta
sẽ thấy.