Kiến thức lớp 10
Nguyễn Trãi –phần3

KIẾN THỨC CƠ BẢN

Nguyễn Trãi đã sống một cuộc đời mà cả hạnh phúc lẫn thương
đau đều được đẩy đến tột cùng. Trong khoảng thời gian đời
người hơn 60 năm, thi nhân đã để lại một gia sản vô cùng quý
giá.

Chỉ tính riêng trong lĩnh vực văn chương, lời nhận định kia đã
không có gì là thái quá. Trước tác của Ức Trai có thơ, có văn, lại
có cả lịch sử, địa lí nữa. Ở mảng thơ, bên cạnh tập thơ chữ Hán
nổi tiếng Ức Trai thi tập, thiết nghĩ còn cần phải đặc biệt chú ý vị
trí vai trò của tập Quốc âm thi tập. Tác phẩm xưa nhất bằng Việt
ngữ mà chúng ta còn giữ được này, không những chiếm địa vị
quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà mà còn là tài liệu chủ
yếu để nghiên cứu lịch sử phát triển của ngôn ngữ nước ta. Gồm
những bài thơ viết rải rác trong suốt cuộc đời, Quốc âm thi tập đã
giúp người đọc khai mở nhiều phần sâu kín trong tâm hồn người
thi sĩ bất hạnh vào loại bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt
Nam.

Quốc âm thi tập có một cấu trúc chỉnh thể với 4 phần. Trong đó
phần vô đề gồm toàn bộ những bài thơ không có tựa đề, được
chia thành các nhóm : ngôn chí, mạn thuật, trần tình, thuật hứng,
tự thán, bảo kính cảnh giới… Chùm thơ Bảo kính cảnh giới
(Gương báu răn mình - bài 43 luyến láy mình) có 61 bài. Những
câu thơ trong Bảo kính cảnh giớidu dương, có chút vui điểm vào
cuộc đời đầy u uất của thi nhân Nguyễn Trãi.


Cuộc sống của thi nhân là vậy. Cả cuộc đời nghèo khó, nhưng đó
chỉ là ở phương diện vật chất mà thôi.

Nhìn vào thi liệu thì bức tranh tất được vẽ vào lúc cuối hè : hoa
lựu đang rộn ràng chuyển sang màu đỏ rực, sen thì đã tiễn mùi
hương. Việc lựa chọn thời gian nghệ thuật cũng như cách thức
miêu tả thiên nhiên hẳn không phải là chuyện ngẫu nhiên. Lá hoè
ngả sang màu lục, um tùm dồn lại thành từng khối lá xanh, toả
rộng, che rợp cả mặt sân. Hoa lựu không còn nhạt mà rực rỡ như
những chùm lửa đỏ. Sau này Nguyễn Du cũng dùng hoa lựu để
nói cái oi bức, rực nóng của mùa hè :

Dưới trăng quyên đã gọi hè,
Đầu tường lửa lựu lập loè đơm bông.

Dưới những ao đầm, hoa sen hồng đã nở rộ xen giữa những
chiếc lá mát xanh, cả đầm sen đưa hương thơm ngát. Điểm vào
cái không gian ấy là tiếng ve kêu ồn ã như đang trút hết mình cho
phút chiều tà. Nếu mùa xuân là mùa cây cối đâm chồi nảy lộc thì
mùa hạ là lúc trưởng thành. Đặc biệt cuối hè là lúc nó phô diễn
một sức sống căng đầy, sung mãn nhất của sự trưởng thành. Nó
bắt đầu kết trái cho mùa thu để rồi chuẩn bị cho sự hoá thân vào
mùa đông. Thiên nhiên trong bài thơ này là thế : dường như nó
đang ở trạng thái căng đầy nhất. Một bức tranh thiên nhiên đủ gợi
cho chúng ta liên tưởng về một cuộc sống ấm no, đủ đầy.

Hài hoà cùng thiên nhiên là cuộc sống sinh hoạt thường nhật của
người lao động :

Lao xao chợ cá làng ngư phủ


Câu nói của người xưa "Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ
chi lạc nhi lạc" (lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của
thiên hạ) thật hợp với cuộc đời Nguyễn Trãi. Một cuộc đời trọn
tình, vẹn nghĩa với nước với dân. Trần Thánh Tông (1240 - 1290) cũng có bài thơ Hạ cảnh (Cảnh
mùa hạ) :

Yểu điệu hoa đường, trú cảnh tràng
Hà hoa suy khởi bắc song lương
Viên lâm vũ quá, lục thành ác
Tam lưỡng thuyền thanh náo tịch dương.

Dịch nghĩa :

Cảnh trí ở hoa đường êm dịu, ngày mùa hè lại dài
(Khi ấy) có luồng gió lùa qua cửa sổ phía Bắc, thoảng mùi hoa
sen thơm mát
Khi cơn mưa đã tạnh, cây cỏ trong rừng, trong vườn xanh tươi
um tùm coi như bức màn màu xanh che phủ vậy
(Ngồi ngắm cảnh hoa đường) biết bao vui vẻ, thỉnh thoảng lại có
hai ba tiếng ve sầu du dương như nhịp sáo ở dưới bóng nắng
chiều hôm.

Dịch thơ :

Hoa đường êm dịu ngày dài
Gió lùa cửa bắc thoảng mùi hương sen