Bò sát ( phần 8 )
Hệ thần kinh và giác quan Bò sát (Reptilia)
1. Não bộ
- Não bộ của bò sát hoàn chỉnh hơn lưỡng cư, bán cầu não lớn, nóc có
chất thần kinh tạo thành vỏ chất xám mỏng - vòm não cổ
(archipallium). Ở cá sấu có nhiều tế bào thần kinh tập trung ở thành
ngoài vòm não mới, có thể xem đây là mầm mống của vỏ não.
- Thuỳ đỉnh và thuỳ khứu giác lớn. Cơ quan đỉnh đặc biệt lớn và có cấu
tạo theo kiểu của mắt, ở một số loài cơ quan này có thể cảm nhận được
ánh sáng.
- Tiểu não phát triển, là một tấm mỏng, hành tuỷ uốn cong như động vật
cao.
- Bò sát có 12 đôi dây thần kinh não, một số loài đôi X chưa tách khỏi đôi
XI do đó chỉ có 11 đôi.
2. Tuỷ sống
Tủy sống chạy dọc cột sống, đã có 2 phần phình và các đôi dây thần kinh
tủy làm thành đám rối thần kinh điển hình ở các vùng vai và vùng hông.
Động vật có màng ối dây thần kinh tuỷ sống rất phát triển cùng với hệ cơ
và hệ cơ quan khác, hai bên cột sống có 2 chuỗi hạch thần kinh, còn vùng
vai và vùng hông hình thành các đám rối lớn.
Hệ cơ và sự vận chuyển Bò sát (Reptilia)
- Bò sát có hệ cơ phân hoá mạnh hơn nhiều so với lưỡng cư, tính chất
phân đốt mờ đi chỉ còn lại phần đuôi. Các bó cơ rất phát triển, nhất là
xuất hiện cơ gian sườn giúp cử động lồng ngực nhằm thực hiện hô hấp
bằng phổi.
Do sự vận động chủ yếu trên mặt đất, cơ chi khá phát triển. Nhóm thằn
lằn có thể chạy, nhảy hay bay. Nhóm cá sấu có thể bò và bơi. Còn nhóm
rắn có cơ vảy bụng rất phát triển giúp cho con vật bò, trườn trên mặt đất.
Ngoài ra ở rắn hệ cơ thân và cơ dưới da phát triển đảm bảo cho rắn có thể
di chuyển bằng cách uốn mình để tiến về phía trước.
Do rắn không có chân, nên di chuyển theo kiểu trườn lượn vì rắn có thể


Các kiểu sọ của bò sát (theo Kardong)
P. xương đình; Po. xương sau ổ mắt; Sq. xương vảy; Qj. xương vuông gò
má; J. xương gò má
Xương vuông khớp động với sọ, do đó miệng của bò sát có thể mở rộng
rất lớn để nuốt mồi (hình 19.3). Ở rắn nhờ cấu tạo linh động của xương
hàm dưới các hệ thống cơ và dây chằng, miệng có thể mở ra một góc có
độ lớn 1300. Xương hàm dưới có thể mở ra hai bên rất thuận tiện cho
việc ăn các loài vật lớn hơn đầu của rắn gấp đến mấy lần. Tại vườn thú
Frankfurt (Ðức) người ta quan sát được một con trăn dài 7,5 m đã nuốt
một con heo nặng 54,5 kg.
2. Cột sống
Cột sống bò sát có cấu tạo chung với động vật có màng ối, gồm có 5 phần
là cổ, ngực, thắt lưng, chậu và đuôi.
- Cổ gồm nhiều đốt, thay đổi tuỳ loài (ví dụ thằn lằn có 8 đốt), 2 đốt sống
thứ nhất và 2 biến đổi thành đốt chống và đốt trục, khớp với sọ làm cho
đầu cử động được nhiều hướng.

Cấu tạo xương sọ của thằn lằn (theo Hickman)
1. Hàm trên; 2. Hàm dưới; 3. Xương vuông; 4. Xương thái dương; 5.
Xương cánh
- Phần ngực gồm nhiều đốt, số đốt cũng thay đổi tùy loài, thường là 5 đốt,
mỗi đốt mang một đôi sườn có đầu xa gắn với xương mỏ ác làm thành
lồng ngực chính thức.
- Phần thắt lưng cũng có đốt sống thay đổi, có xương sườn (rắn) hay
xương sườn cụt (thằn lằn) hay không có (cá sấu).
- Phần đuôi gồm vài chục đốt.
Nhóm rùa có cột sống cùng với xương sườn gắn chặt vào mai để bảo vệ.

Bộ xương và vỏ da rùa (theo Hickman)