Bài giảng Điện học
(Phần8)
2.2 Mẫu hành tinh nguyên tử
Tình huống lúc này dẫn đến khám phá không mong đợi là phầntích điện
dươngcủa nguyên tử là một cục nhỏ xíu,đậm đặc, nằm ở chính giữanguyên tử
chứ không phải là “bộtbánh”trongmô hình bánh bông lanrắc nho. Vào năm 1909,
Rutherfordlà một giáo sư mới đượcphong, và có sinh viênlàm việc dưới sự
hướngdẫn của ông. Đối vớichàng sinhviênnon nớt tên là Marsden,anhta đã
chọn một dự án nghiên cứuvốn đượcxemlà chánngắt nhưng dễ thực hiện.
Lúc này, mặc dùngười ta biết rằng hạt alphasẽ bị dừnglại bởi một tấm giấy,
nhưng chúng có thể xuyên quamộtlá kim loại đủ mỏng. Marsdennghiêncứu với
lá vàng chỉ dày 1000 nguyên tử. (Lá vàng đó có thể chế tạo bằng cách chobốc hơi
một ítvàng trong buồngchân không sao cho một lớp mỏngvàng sẽ lắng trên một
bản kính thủytinh hiển vi. Sau đó, lávàngđược tách khỏi bản kínhbằngcách dìm
bản kính vàotrong nước).
Rutherfordvừa xác định đượctrongnhững thí nghiệm trước đó của ôngvề
tốc độ của hạtalpha do radiumphátra, một tốc độ vô cùng lớn: 1,5 x10
7
m/s.
Những người thí nghiệm trong nhómlàmviệc của Rutherfordhình dung chúnglà
những quả đại bác rấtnhỏ, rất nhanh đâmxuyên quaphần “bộtbánh” củanguyên
tử vàng to lớn.Một mảnh giấy có bề dày cỡ một trăm ngàn nguyêntử hay ngần ấy
sẽ đủ để làm dừng chúng hoàn toàn, nhưng việc đâm quamột lớp dày 1000
nguyêntử cũng chỉ làm chúng chậmđi chútít và làm chúng hơilệch khỏi đường đi
ban đầu của mình.
Nhiệm vụ được cho là chán ngắtcủa Marsden là sử dụngthiết bị trong hình
g/ đo xembaolâu thì những hạt alphalại bị lệch ở những góckhác nhau. Mộtcục
radiumnhỏ xíu nằm trong hộpphát rahạt alpha, và một chùmhạtmỏngđược tạo
ra bằngcách chặn lại hết hạtalpha,trừ những hạt xuất hiện đi thẳng quaống.
Thường thì bị lệch ở lá vàng chỉ một chút ít,nên chúngsẽ đi tới màn hình rất giống
với mànhìnhcủa ống đèn hình ti vi,chúng sẽ gây ra lóe sáng khi chạm lên đó. Đây

Coulombsẽ manglại lực rấtmạnh.NhưngMarsden và Rutherfordđã biết một hạt
alpha nặnghơn 8000 lần mộtelectron,và thật đơn giản là không thể nào một vật
có khối lượnglớn hơn bị nảy trở lại từ sự va chạm với mộtvật nhẹ hơn trong khi
năng lượngvà xung lượng vẫn bảo toàn. Về nguyên tắc, có khả năng mộthạt alpha
đi theo một quỹ đạorất gần mộtelectron, và rồi rất gần với mộtelectron khác, và
cứ thế, với kết quả cuối cùnglà bị lệch đi một góclớn, nhưng những tính toán cẩn
thận cho thấy nhiều“chạm trán gầngũi” như thế với electronsẽ quá hiếm hơn
hàng triệu lần để giải thích cái thật sự quan sát thấy.
Ở đây,RutherfordvàMarsdenđã làm xuất hiện một mẫu nguyên tử không
được phổ biến và chú ýtới, trongđó tất cả các electronchuyển độngtròn xung
quanh một lõi,hay hạt nhân,nhỏ, tíchđiệndương, giốnghệt như các hànhtinh
chuyển động tròn xungquanhMặtTrời. Toànbộ điện tíchdương và hầu hếtkhối
lượng của nguyên tử tập trungở hạt nhân,chứ không trải đều trongnguyên tử
như trong mô hình bánh bông lanrắc nho. Hạt alphatích điện dươngsẽ bị hạt
nhânvàng đẩy ra, nhưngđa số hạt alphasẽ không tiến đủ gần đến bất kìhạt nhân
nào để đường đi của chúng bị lệch quá nhiều. Tuynhiên, một vài hạt thật sự tiến
gần đếnmột hạt nhâncó thể bị nảy trở lại từ một sự chạm tránnhư thế, vì hạt
nhâncủa nguyên tử vàng nặng gấp50 lầnhạt alpha.Thật ra khôngquá khó tìm ra
công thức cho tần số lệch tươngđối qua nhữnggóckhácnhau, và tínhtoánnày
phù hợp khá tốt với số liệu thí nghiệm (trongvòng15%), cóxét tới khókhăn trong
việc thực hiệncác thốngkê thí nghiệm ở những góc hiếm,rất lớn.
Cái lúcbắt đầu là một bài tập chánngắt để một chàngsinhviên bắttayvào
nghiêncứu khoahọccuối cùnglà mộtcuộc cách mạng trongsự hiểu biết của
chúng ta về tự nhiên.Thậtvậy, toàn bộ câu chuyện nghe cóvẻ giống như một
truyền thuyếtluân lí về phươngpháp khoahọcvới gợi ý của thể loại HoratioAlger.
Độc giả đa nghicó lẽ tự hỏi tại sao mẫuhànhtinh lại bị bỏ qua hoàn toàn cho tới
khámphá của Marsden và Rutherford.Có phải khoahọc thật sự là một sự nghiệp
mang tính xã hội, trongđó những ý tưởngnhất định trở nên đượcchấpnhận bởi
sự áp đặt, và những cách giảithích hợp lí khác lại bị bỏ qua một cách tùy tiện ? Một
số nhà khoa họcxã hội hiệnnay đanglàm xùlông của rất nhiều khoahọcvới

nguyêntố này là kim loại, còn nguyên tố kia là phikim, nhưng nhữngý tưởng này
thật khó hay không thể nào quanniệm được trong mô hìnhbánhbông lan rắc nho.
Câu hỏi thảo luận
A. Trongthựctế, cácđiện tích cùng loại thì đẩy nhau,và cácđiện tíchkhác
loại thì hút nhau.Giả sử quy luậtdiễn ra ngược lại,cho lực đẩy giữa các điện tích
trái dấu và lựchút giữa nhữngđiện tích cùngdấu. Vũ trụ lúc bấy giờ sẽ ra sao ?
j/ Mẫu hành tinh áp dụng cho một phi kim (1), một kim loại không bị từ hóa (2)
và một kim loại bị từ hóa (3). Lưu ý là những hình này đã vẽ đơn giản hóa đi nhiều.
Các electron của một nguyên tử không quay tròn xung quanh hạt nhân trong cùng
một mặt phẳng. Rất hiếm có trường hợp nào một kim loại bị từ hóa mạnh đến 100%
nguyên tử của nó có trục quay sắp thẳng hàng nhau như trong hình.