TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

106
KHẢO SÁT ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ CUỘC ĐỜI, CÁI CHẾT VÀ
THỜI GIAN TRONG THƠ CA TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
AN INVESTIGATION INTO CONCEPTUAL METAPHORS FOR LIFE,
DEATH AND TIME IN ENGLISH AND VIETNAMESE

Phan Văn Hòa
Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng
Nguyễn Thị Tú Trinh
Học viên Cao học khóa 2008-2011

TÓM TẮT
Theo các nhà ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ ý niệm là một công cụ tri nhận hữu hiệu để
con người ý niệm hóa các loại trừu tượng. Với hơn 1000 mẫu được rút ra từ các nguyên bản
thi ca Anh và Việt, bài này khảo sát ẩn dụ của các ý niệm trừu tượng về cuộc đời, cái chết và
thời gian thể hiện trong thơ ca tiếng Anh và tiếng Việt, sau đó nêu ra sự giống nhau và khác
nhau giữa các
ẩn dụ ý niệm này trong hai ngôn ngữ. Mục đích cuối cùng là nhằm gợi ra những
suy nghĩ mới, góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy, học và hiểu ẩn dụ ý niệm trong thơ ca
trong tiếng Anh và tiếng Việt. Trong khuôn khổ giới hạn của một bài báo, người viết mong muốn
thể hiện sự thăm dò đối với những khác biệt về văn hóa ẩn chứa sâu thẳm trong hai ngôn ngữ
Anh và Việ
t.
ABSTRACT
Cognitive linguists have found that metaphor, especially conceptual metaphor, is a
matter of thought and a cognitive device for humans to conceptualize abstract domains. With
over 1000 samples from English and Vietnamese poetry, this article addresses how conceptual
metaphors for life, death and time work in English and Vietnamese poems as well as indicates
the similarities and differences between English and Vietnamese in terms of those conceptual

(1), (4) và đều chứa ẩn dụ ý niệm về cuộc đời, CUỘC ĐỜI LÀ MỘT HÀNH
TRÌNH. Tuy nhiên, mỗi ẩn dụ ý niệm trong mỗi ví dụ trên lại đề cập đến những khía
cạnh khác nhau của cuộc đời. Ở (1) ẩn dụ ý niệm đang đề cập đến những sự lựa chọn
trong cuộc sống và lúc này tác giả quyết định lựa chọn cách làm khác với mọi người và
được ví như là chọn một con đường mới chưa có nhiều người khám phá thay vì chọn
con đường mòn như mọi người; ở (4) ẩn dụ ý niệm lại đề cập đến những khó khăn
trong cuộc sống tương ứng với những khó khăn trong một chuyến leo núi.
(2) và (3) là chứa ẩn dụ ý niệm về đời người. ĐỜI NGƯỜI LÀ CÂY CỎ -sinh ra
rồi sẽ chết, sớm nở tối tàn giống như cây cỏ.
Tần suất cao của ẩn dụ ý niệm nói chung và ẩn dụ ý niệm về cuộc đời, cái chết
và thời gian nói riêng trong thơ ca là mối quan tâm của không ít nhà ngôn ngữ học vì
đây là các ý niệm trừu tượng phổ quát, phản ánh nhân sinh quan của con người đối với
cuộc sống. Hơn thế nữa, ba ý niệm này có mối quan hệ bền chặt với nhau, cuộc đời và
cái chết là hai vấn đề song hành, ai sinh ra rồi một ngày nào đó cũng phải chết đi và th
ời
gian đóng vai trò là tác nhân gây ra cái chết. Xuất phát từ thực tế này, bài viết đặt mục
tiêu đề xuất một hướng nghiên cứu nhằm khám phá hoạt động của ẩn dụ ý niệm trong
thơ ca tiếng Anh và tiếng Việt, đưa ra sự giống nhau và khác nhau giữa ẩn dụ ý niệm
cuộc đời, cái chết và thời gian cũng như xem xét ẩn dụ ý niệm có liên quan đến văn hóa
ở mức độ nào.
2. Sơ l
ược vấn đề nghiên cứu
Mặc dù ẩn dụ ý niệm về cuộc đời, cái chết và thời gian rất phổ biến trong đời
sống cũng như trong thi ca nhưng cho đến nay loại ẩn dụ này vẫn chưa được nghiên cứu
nhiều. Trong tiếng Anh, Lakoff và Johnson [5] đã bàn luận, định nghĩa ẩn dụ ý niệm và
đặt nền móng ẩn dụ ý niệm. Kövecses và Zoltán [1] đã khảo sát một số mẫu ẩn d
ụ ý
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

108

Khái niệm chuẩn THỜI GIAN LÀ TIỀN BẠC
Mẫu khái niệm chung Ý niệm A
LÀ
Ý niệm B
Thuật ngữ Ý niệm đích
(trừu tượng)
Được hiểu như là Ý niệm nguồn
(ít trừu tượng)
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

109
Về định nghĩa ánh xạ (mappings) và sơ đồ ánh xạ
Ánh xạ (mapping) là một tập hợp các tương thích tồn tại giữa các yếu cấu thành
ý niệm nguồn và ý niệm đích. Để biết khi nào ẩn dụ ý niệm ẩn dụ hoạt động, chúng ta
cần phải thiết lập sơ đồ ánh xạ cho cặp ý niệm nguồn-đích đã định. Nói cách khác, sơ đồ
ánh xạ chính là hạt nhân của ẩn dụ ý niệm. Chúng ta hãy xét ẩn dụ ý niệm ĐỜI NGƯỜI
LÀ CÂY CỎ.
(5) Hoa hồng nở hoa hồng lại rụng [41, p.116]
Hoa tàn hoa nở cũng vô tình.
(Hồ Chí Minh- Cảnh chiều hôm)
(6) Cha mẹ thương con chóng trưởng thành
Nhưng thương nhất lúc còn xanh
Nó cần uốn nắn, cần chăm chút.
(Xuân Diệu – Cháu đi sơ tán)
Trong các ví dụ (5) và (6) chúng ta có sơ đồ ánh xạ ẩn dụ ĐỜI NGƯỜI LÀ CÂY
CỎ:
- Vòng đời của con người Æ vòng đời của cây cỏ
- Một giai đoạn sống của con người Æ mỗi giai đoạn phát triển cây cỏ
- Mầm, nụ, búp chồi Æ tuổi trẻ
- Chín rộ Æ trưởng thành

chiếc đồng hồ cát)
Ở đây hình ảnh chiếc đồng hồ cát (hourglass) được ánh xạ lên hình ảnh của vòng
eo của một người phụ nữ (waist) với cùng một hình dáng chung. Điều thú vị ở đây là
không có từ nào nói lên bộ phận nào của chiếc đồng hồ cát được ánh xạ lên vòng eo của
một người phụ nữ nhưng chúng ta vẫn hiểu được đó là phần giữa chiếc đồng hồ cát.
Chính ẩn dụ hình ảnh đã tạo nên sự tinh tế và thi vị ấy.
3.2 Phương pháp nghiên cứu
a) Dữ liệu khảo sát: Để tìm hiểu về hoạt động của ẩn dụ ý niệm cuộc đời, cái chết và
thời gian trong phát ngôn, chúng tôi đã tiến hành khảo sát hơn 1000 đoạn thơ ngắn tiếng
Anh và tiếng Việt khác nhau có chứa ẩn dụ ý niệm.
b) Hướng phân tích dữ liệu: Chúng tôi nhận diện từng ẩn dụ ý niệm và tiến hành phân
tích ẩn dụ ý niệm của cuộc đời, cái chết và thời gian dựa trên ẩn dụ phổ quát về cuộc
đời, cái chết và thời gian do Lakoff và Turner [5] đề xuất.
4. Kết quả khảo sát
Theo khảo sát ban đầu của chúng tôi, trong tiếng Anh, tiếng Việt ẩn dụ ý niệm
cuộc đời, cái chết và thời gian được thể hiện bằng nhiều cách. Bảng 2 dưới đây minh
hoạ về các trường hợp ẩn dụ ý niệm thường gặp cũng như so sánh đối chiếu sự giống
nhau và khác nhau của ẩn dụ ý niệm cuộc đời, cái chết và thời gian.
Sự giống nhau và khác nhau ẩn dụ ý niệm cuộc đời, cái chết và thời gian được thể
hiện như sau:
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

111
• Giống nhau:
- Cuộc đời đều được ý niệm hóa như là một chuyến hành trình, một ngày, cây cỏ,
gánh nặng, đau khổ, đốm lửa trong cả hai ngôn ngữ.
- Chết đều được ẩn dụ như là sự ra đi, đến một điểm cuối hành trình, nghỉ ngơi,
ngủ.
- Thời gian được ví như là một kẻ thay đổi, kẻ phá hoại, người hàn gắn, di chuyển.
• Khác nhau:

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
- sự ra đi
- đi đến một
điểm cuối
cùng
- nghỉ ngơi
- ngủ
- trở về cát
bụi

+
+

+

+
_


+
+
+
+
_
+
_
_
+
_

_

+
+
+
+
+

- Trong tiếng Anh, thời gian được xem như là một tên trộm, kẻ nuốt chửng mọi
thứ, người đánh giá, người săn đuổi nhưng trong tiếng Việt thời gian lại được ẩn
dụ như là một dòng sông.
Để lý giải sự giống nhau và khác nhau của ẩn dụ ý niệm cuộc đời, cái chết và
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

112
thời gian chúng ta cần phải xem xét ẩn dụ ý niệm tồn tại dựa trên các yếu tố nào. Ẩn dụ
ý niệm tồn tại dựa trên hai yếu tố là trải nghiệm thực tế của con người và hiểu biết văn
hóa của người đó. Ở đây có sự giống nhau là do chúng ta cùng có chung sự trải nghiệm
thực tế ví dụ trong đời sống thường ngày, ai cũng đều thấy và trải nghiệm sự việc hoa

Chicago Press.
[5] Lakoff, G. & Mark, J. (1980), Metaphors We Live By, Chicago: University of
Chicago Press.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

113
[6] Nguyễn Đức Tồn (2009), “Đặc trưng tư duy của người Việt qua ẩn dụ tri nhận
trong thành ngữ”, Ngôn ngữ, số 1.
[7] Nguyễn Khuyến, Thơ, NXB Văn học.
[8] Nguyễn Lai (2009), “Suy nghĩ về ẩn dụ khái niệm trong thế giới thi ca từ góc nhìn
của ngôn ngữ học tri nhận”, Ngôn ngữ, số 10.
[9] Phan Văn Hòa (2008), “Ẩn dụ, ẩn dụ dụng học và ẩn dụng ngữ pháp”, Ngôn ngữ và
đời sống, số 5.
[10] Phan Thế Hưng (2007), “Ẩn dụ ý niệm”, Ngôn ngữ, Số 7.
[11] Tố Hữu, Tuyển tập thơ, NXB Tổng hợp Đồng Nai.
[12] Vạn Lộc, Thơ Hạt bụi, NXB Hội nhà văn.