Nguyên nhân ch y u là nguyên nhân mà thi u nó thì k t qu không th x y ra, cònủ ế ế ế ả ể ả
nguyên nhân th y u là nh ng nguyên nhân ch quy t đ nh nh ng đ c đi m nh t th i, khôngứ ế ữ ỉ ế ị ữ ặ ể ấ ờ
n đ nh, cá bi t, và khi tác đ ng, nó ph thu c vào nguyên nhân ch y u. Ví d , đ có năngổ ị ệ ộ ụ ộ ủ ế ụ ể
su t lúa cao thì gi ng là nguyên nhân ch y u, còn n c, phân bón, chăm sóc là nguyên nhânấ ố ủ ế ướ
th y u. N c, phân bón, chăm sóc có quan tr ng hay không là tuỳ thu c yêu c u c a gi ng,ứ ế ướ ọ ộ ầ ủ ố
khi nào cây lúa c n n c thì n c tr nên quan tr ng nh t, khi cây lúa c n chăm sóc thì chămầ ướ ướ ở ọ ấ ầ
sóc tr nên quan tr ng. Nguyên nhân bên trong là s tác đ ng l n nhau gi a các m t, hay cácở ọ ự ộ ẫ ữ ặ
y u t c a cùng m t k t c u v t ch t nào đó và gây nên nh ng bi n đ i nh t đ nh. ế ố ủ ộ ế ấ ậ ấ ữ ế ổ ấ ị
Nguyên nhân bên ngoài là s tác đ ng l n nhau gi a nh ng k t c u v t ch t khác nhauự ộ ẫ ữ ữ ế ấ ậ ấ
và gây ra nh ng bi n đ i thích h p v i nh ng k t c u v t ch t y.ữ ế ổ ợ ớ ữ ế ấ ậ ấ ấ
Nguyên nhân bên trong bao gi cũng gi vai trò quy t đ nh chi ph i s hình thành, t nờ ữ ế ị ố ự ồ
t i và phát tri n c a các k t c u v t ch t. Nguyên nhân bên ngoài dù to l n đ n đâu cũngạ ể ủ ế ấ ậ ấ ớ ế
không th thay th đ c nguyên nhân bên trong, khi phát huy tác d ng nó ph i thông quaể ế ượ ụ ả
nguyên nhân bên trong. Ví d , đ có k t qu là đánh th ng đ qu c M xâm l c giành đ cụ ể ế ả ắ ế ố ỹ ượ ộ
l p, th ng nh t cho đ t n c ta có nhi u nguyên nhân nh do Đ ng ta lãnh đ o tài tình, nhânậ ố ấ ấ ướ ề ư ả ạ
Page 247 of 487
dân ta anh hùng dũng c m, s giúp đ to l n c a Liên Xô, Trung Qu c và các n c xã h iả ự ỡ ớ ủ ố ướ ộ
ch nghĩa anh em. Nh ng y u t quy t đ nh đ giành th ng l i trong tr ng h p này làủ ư ế ố ế ị ể ắ ợ ườ ợ
Đ ng ta và nhân dân ta là nguyên nhân bên trong.ả
Nguyên nhân ch quan là s ho t đ ng c a các cá nhân, các giai c p, các chính đ ng v.v.ủ ự ạ ộ ủ ấ ả
nh m thúc đ y hay kìm hãm s xu t hi n, phát tri n v.v. c a các quá trình xã h i nh t đ nh.ằ ẩ ự ấ ệ ể ủ ộ ấ ị
Còn nguyên nhân khách quan c a các hi n t ng xã h i là nguyên nhân xu t hi n và tácủ ệ ượ ộ ấ ệ
đ ng đ c l p v i ý chí c a con ng i, c a các giai c p, các chính đ ng v.v. Trong ho t đ ngộ ộ ậ ớ ủ ườ ủ ấ ả ạ ộ
th c ti n, n u ho t đ ng c a con ng i phù h p v i quan h nhân qu khách quan thì sự ễ ế ạ ộ ủ ườ ợ ớ ệ ả ẽ
thúc đ y th gi i hi n th c phát tri n nhanh h n. Ng c l i, n u ho t đ ng c a con ng iẩ ế ớ ệ ự ể ơ ượ ạ ế ạ ộ ủ ườ
không phù h p v i quan h nhân qu khách quan thì s kìm hãm s phát tri n c a th gi iợ ớ ệ ả ẽ ự ể ủ ế ớ
hi n th c, c n ph i phân bi t nguyên nhân tr c ti p và nguyên nhân gián ti p gây ra k t quệ ự ầ ả ệ ự ế ế ế ả
đ có bi n pháp x lý thích h p; phân bi t nguyên nhân t t nhiên và nguyên nhân ng u nhiên.ể ệ ử ợ ệ ấ ẫ
Hai là, s tác đ ng tr l i c a k t qu đ i v i nguyên nhân sinh ra nó.ự ộ ở ạ ủ ế ả ố ớ
Nguyên nhân là cái s n sinh ra k t qu , nh ng sau khi k t qu xu t hi n, k t qu khôngả ế ả ư ế ả ấ ệ ế ả
gi vai trò th đ ng đ i v i nguyên nhân mà nó có nh h ng tác đ ng tr l i nguyên nhânữ ụ ộ ố ớ ả ưở ộ ở ạ

c n phân lo i nguyên nhân (bên trong hay bên ngoài, ch y u hay th y u, tr c ti p hay giánầ ạ ủ ế ứ ế ự ế
ti p, ch quan hay khách quan v.v.) đ đánh giá đúng vai trò, v trí c a t ng nguyên nhân v iế ủ ể ị ủ ừ ớ
Page 250 of 487
vi c hình thành k t qu . Đ ng th i ph i n m đ c các nguyên nhân tác đ ng cùng chi uệ ế ả ồ ờ ả ắ ượ ộ ề
ho c tác đ ng ng c chi u nh m t o ra s c m nh t ng h p và h n ch nh ng nguyên nhânặ ộ ựơ ề ằ ạ ứ ạ ổ ợ ạ ế ữ
ngh ch chi u. ị ề
K t qu do nguyên nhân sinh ra, nh ng k t qu không t n t i th đ ng mà có tác đ ngế ả ư ế ả ồ ạ ụ ộ ộ
tr l i nguyên nhân sinh ra nó. Vì v y trong ho t đ ng th c ti n chúng ta ph i bi t khai thác,ở ạ ậ ạ ộ ự ễ ả ế
v n d ng các k t qu đã đ t đ c đ nâng cao nh n th c và ti p t c thúc đ y s v t phátậ ụ ế ả ạ ượ ể ậ ứ ế ụ ẩ ự ậ
tri n.ể
 Câu 28: Phân tích m i quan h bi n ch ng gi a t t nhiên và ng u nhiên. Ý nghĩaố ệ ệ ứ ữ ấ ẫ
ph ng pháp lu n c a c p ph m trù này? ươ ậ ủ ặ ạ
Trong quá trình v n đ ng, phát tri n c a th gi i khách quan có r t nhi u s bi n, r tậ ộ ể ủ ế ớ ấ ề ự ế ấ
nhi u quá trình. Có nh ng s bi n, quá trình x y ra là do b n ch t, do nguyên nhân bên trongề ữ ự ế ả ả ấ
c a k t c u v t ch t quy t đ nh, do đó cái t t nhiên s xu t hi n. Nh ng có nh ng s bi n,ủ ế ấ ậ ấ ế ị ấ ẽ ấ ệ ư ữ ự ế
nh ng quá trình x y ra không ph i do b n ch t c a k t c u v t ch t, mà do nguyên nhân bênữ ả ả ả ấ ủ ế ấ ậ ấ
ngoài, do s ng u h p c a nhi u hoàn c nh bên ngoài quy t đ nh, do đó chúng có th xu tự ẫ ợ ủ ề ả ế ị ể ấ
hi n, có th không xu t hi n, đó là cái ng u nhiên. ệ ể ấ ệ ẫ
Page 251 of 487
1. Khái ni m ệ
T t nhiênấ (t t y u) là cái do b n ch t, do nguyên nhân bên trong c a k t c u v t ch tấ ế ả ấ ủ ế ấ ậ ấ
quy t đ nh và trong nh ng đi u ki n nh t đ nh nó nh t đ nh ph i x y ra nh th này chế ị ữ ề ệ ấ ị ấ ị ả ả ư ế ứ
không th x y ra nh th khác, nó là cái t ng đ i n đ nh.ể ả ư ế ươ ố ổ ị
Ng u nhiênẫ là cái không do m i liên h b n ch t, bên trong k t c u v t ch t quy t đ nhố ệ ả ấ ế ấ ậ ấ ế ị
mà do nh ng nguyên nhân bên ngoài, do s ng u h p c a nhi u hoàn c nh bên ngoài quy tữ ự ẫ ợ ủ ề ả ế
đ nh; do đó, nó có th xu t hi n nh th này, ho c xu t hi n nh th khác, nó là cái khôngị ể ấ ệ ư ế ặ ấ ệ ư ế
n đ nh.ổ ị
Ví du, xu t phát t m i liên h b n ch t bên trong c a h t lúa, n u nh gi ng t t, mấ ừ ố ệ ả ấ ủ ạ ế ư ố ố ạ
kho , khi cây lúa c n n c ta cung c p đ y đ , c n phân bón ta bón phân đ y đ , c n chămẻ ầ ướ ấ ầ ủ ầ ầ ủ ầ
sóc ta chăm sóc chu đáo… thì t t nhiên năng su t lúa s cao. Nh ng k t qu thu ho ch cònấ ấ ẽ ư ế ả ạ

nh h ng làm cho phong trào phát tri n nhanh hay ch m. ả ưở ể ậ
Hai là, tuy t t nhiên và ng u nhiên đ u t n t i, nh ng chúng không t n t i bi t l pấ ẫ ề ồ ạ ư ồ ạ ệ ậ
v i nhau d i d ng thu n tuý.ớ ướ ạ ầ
Nghĩa là không có cái t t nhiên thu n tuý và cái ng u nhiên thu n tuý, chúng t n t i trongấ ầ ẫ ầ ồ ạ
m i liên h th ng nh t h u c v i nhau. S th ng nh t h u c đó th hi n ch , cái t tố ệ ố ấ ữ ơ ớ ự ố ấ ữ ơ ể ệ ở ỗ ấ
nhiên bao gi cũng v ch đ ng đi cho mình xuyên qua vô s cái ng u nhiên đ th hi n ra,ờ ạ ườ ố ẫ ể ể ệ
Page 254 of 487
còn ng u nhiên chính là hình th c bi u hi n c a t t nhiên, đ ng th i là cái b sung cho t tẫ ứ ể ệ ủ ấ ồ ờ ổ ấ
nhiên. Đi u đó có nghĩa là cái t t nhiên bao gi cũng là khuynh h ng ch y u c a s phátề ấ ờ ướ ủ ế ủ ự
tri n, nh ng khuynh h ng phát tri n y khi b c l thì bao gi cũng b c l ra d i hìnhể ư ướ ể ấ ộ ộ ờ ộ ộ ướ
th c ng u nhiên nào đó so v i chi u h ng chung ch không có cách b c l nào khác. B nứ ẫ ớ ề ướ ứ ộ ộ ả
thân cái t t nhiên y ch có th đ c t o nên t nh ng cái ng u nhiên. Nh ng cái gì ta th yấ ấ ỉ ể ượ ạ ừ ữ ẫ ữ ấ
trong hi n th c và cho là ng u nhiên thì đ u không ph i là cái ng u nhiên thu n tuý mà là cáiệ ự ẫ ề ả ẫ ầ
ng u nhiên bao hàm cái t t nhiên, đ ng sau chúng bao gi cũng n n p cái t t nhiên nào đó.ẫ ấ ằ ờ ẩ ấ ấ
Ví d , tai n n giao thông x y ra trên m t đo n đ ng nào đó là ng u nhiên. Nh ng n uụ ạ ả ộ ạ ườ ẫ ư ế
đo n đ ng đó liên ti p x y ra tai n n, v y thì đ ng sau vô s cái ng u nhiên y n gi uạ ườ ế ả ạ ậ ằ ố ẫ ấ ẩ ấ
m t cái t t nhiên nào đ y. Có th do đo n đ ng này quá h p, đ a hình b nhà c a che khu t,ộ ấ ấ ể ạ ườ ẹ ị ị ử ấ
không có bi n báo t xa nên tai n n x y ra là t t nhiên. Nh ng cái t t nhiên không th t n t iể ừ ạ ả ấ ư ấ ể ồ ạ
thu n tuý mà nó đ c b c l thông qua t ng tr ng h p tai n n c th , ng u nhiên, x y raầ ượ ộ ộ ừ ườ ợ ạ ụ ể ẫ ả
th ng xuyên trên đo n đ ng này.ườ ạ ườ
Ba là, t t nhiên và ng u nhiên có th chuy n hoá cho nhau khi thay đ i m i quan h ,ấ ẫ ể ể ổ ố ệ
ranh gi i gi a t t nhiên và ng u nhiên ch có tính ch t t ng đ i.ớ ữ ấ ẫ ỉ ấ ươ ố
Page 255 of 487
Đi u đó th hi n ch , có cái thông qua nh ng m t này hay trong m i quan h này làề ể ệ ở ỗ ữ ặ ố ệ
cái ng u nhiên, nh ng thông qua nh ng m t khác hay trong m i quan h khác thì l i là bi uẫ ư ữ ặ ố ệ ạ ể
hi n c a cái t t nhiên và ng c l i. Do v y, mu n bi t cái gì là t t nhiên hay ng u nhiênệ ủ ấ ượ ạ ậ ố ế ấ ẫ
chúng ta ph i đ t nó trong m i quan h xác đ nh. Chúng ta c n l u ý t i đ c đi m này đả ặ ố ệ ị ầ ư ớ ặ ể ể
tránh cái nhìn c ng nh c khi xem xét s v t, hi n t ng.ứ ắ ự ậ ệ ượ
Ví d , vào cu i xã h i công xã nguyên thu , vi c trao đ i v t này l y v t khác là m tụ ố ộ ỷ ệ ổ ậ ấ ậ ộ
vi c hoàn toàn ng u nhiên. Vì khi đó m i công xã s n xu t ra ch đ riêng cho mình dùng.ệ ẫ ỗ ả ấ ỉ ủ