Ý nghĩa văn học sử của
tiểu thuyết truyền kỳ
Hàn - Trung - Việt
1. Mở đầu
Sự thực Kim Ngao tân thoại của Hàn Quốc chịu ảnh hưởng Tiễn đăng
tân thoại Trung Quốc từ khi được công nhận đã trở thành đối tượng quan
trọng trong việc nghiên cứu so sánh tiểu thuyết truyền kỳ Hàn - Trung hoặc
Hàn - Trung – Nhật
(1)
. Thế nhưng, Truyền kỳ mạn lục
(2)
của Việt Nam cũng
được đề cập là chịu ảnh hưởng của Tiễn đăng tân thoại và ngay trong
lờiTựa của Truyền kỳ mạn lục cũng ghi: "Xem văn từ thì không ngoài phên
dậu của Tông Cát"
(3)
, vì thế, có thể xác nhận được sự thực ấy.
Kim Ngao tân thoại hay Truyền kỳ mạn lục cùng chung một đặc điểm
là chịu ảnh hưởng từng tác phẩm của một nước thứ ba, và đều được coi là
hai tác phẩm truyền kỳ đầu tiên của thể loại truyền kỳ trong văn học sử của
hai nước Hàn Quốc và Việt Nam. Bởi vậy, ở bài viết này, trên cơ sở tiếp thu
những thành quả nghiên cứu từ trước đến nay, dưới góc độ so sánh tiểu
thuyết ba nước Hàn – Trung – Việt, đặc biệt là thông qua Truyền kỳ mạn
lục của Việt Nam, tôi muốn xem xét lại ý nghĩa văn học sử của ba tác phẩm.
Nhưng ta có thể thấy Kim Ngao tân thoại và Truyền kỳ mạn lục chỉ
chịu ảnh hưởng một chiều của Tiễn đăng tân thoại mà không tìm thấy ghi
chép nào nói về mối quan hệ cho - nhận, ảnh hưởng qua lại
(4)
. Bởi vậy, Kim
Ngao tân thoại và Truyền kỳ mạn lục được sáng tác trên những vùng thổ
nhưỡng khác nhau, nên thay vì đi tìm những điểm giống nhau để so sánh

- Truyền kỳ mạn lục
1. Loại diễm tình
Như đã nêu ở phần lời Tựa, trên cơ sở tham khảo phương pháp phân
loại của truyền kỳ đời Đường, trước hết, ta hãy so sánh số lượng truyện
loại diễm tình viết về tình yêu ly-hợp của các nam nữ nhân vật chính. Kim
Ngao tân thoại (sau đây viết tắt là Kim Ngao) có 5 truyện, trong đó có 2
truyện loại diễm tình
(6)
là Vạn Phúc tự hu bồ ký và Lý Sinh khuy tường
truyện;Tiễn đăng tân thoại (sau đây viết tắt là Tiễn đăng) có 21 truyện (gồm
thêm một truyện phụ lục) trong đó có 8 truyện loại diễm tình (Vị Đường kỳ
ngộ ký, Liên Phương lâu ký, Thu Hương đình ký, Thúy Thúy truyện, Ái
Khanh truyện, Kim Phượng thoa ký, Đằng Mục túy du Tụ Cảnh viên ký, Lục
y nhân truyện); Truyền kỳ mạn lục (sau đây viết tắt là Truyền kỳ) tổng cộng
có 20 truyện, trong đó có 5 truyện loại diễm tình (Thúy tiêu truyện, Lệ
nương truyện, Tây viên kỳ ngộ ký, Khoái Châu nghĩa phụ truyện, Nam
Xương nữ tử lục)
(7)
.
Nếu tìm điểm chung để so sánh một cách có hiệu quả các truyện loại
diễm tình của ba tác phẩm thì theo các tình huống cuộc gặp nam nữ nhân
vật chính, ta có thể chia làm ba trường hợp sau:
Một là, chùm truyện viết về sự ly-hợp của nam nữ ở thế giới hiện
thực.
Hai là, chùm truyện viết về sự ly-hợp của nam nữ ở thế giới hiện thực
rồi chuyển sang thế giới phi hiện thực.
Ba là, chùm truyện viết về sự ly-hợp của nam và nữ hồn ma cùng ở
thế giới hiện thực và phi hiện thực.
Bảng so sánh loại diễm tình
Tác

+
Nữ
N
am +
Nữ
h
ồn ma
Lý
Sinh
khuy
tường
truyện
Ái
Khanh
truyện.
Kim
Phượng
thoa ký
Lệ
Nương
truyện.
N
am hồn
ma +
Nữ hồn
ma
Thu
ý Thuý
truyện.
Nam +

ký và Lý Sinh khuy tường truyện của Kim Ngao thuộc về loại tiểu thuyết
truyền kỳ diễm tình điển hình. Do đó, ta có thể đặt nghi vấn là Kim
Ngaothuộc về loại tiểu thuyết truyền kỳ có mô típ diễm tình mà chưa thể
hiện thể loại tiểu thuyết diễm tình, nếu không thì bỏ đi loại hình (1) (tiểu
thuyết diễm tình) không phù hợp với ý đồ sáng tác của tác giả Kim Thời
Tập, tức cốt truyện tình yêu nam nữ ở thế giới hiện thực.
Ở đây, ta lấy loại hình (2) (3) làm đối tượng so sánh, sau đó, thông
qua bối cảnh không gian hiện thực và phi hiện thực cùng với mô típ “người
và hồn ma giao hoan” được coi là đặc điểm nổi bật nhất trong yếu tố truyền
kỳ.
1) Lý Sinh khuy tường truyện (Kim Ngao) - Nhị Khanh truyện, Kim
Phượng thoa ký (Tiễn đăng) - Lệ Nương truyện (Truyền kỳ)
2) Vạn Phúc tự hu bồ ký (Kim Ngao) - Đằng Mục túy du Tụ Cảnh viên
ký, Lục y nhân truyện (Tiễn đăng)- Tây viên kỳ ngộ ký (Truyền kỳ)
Bởi vì Kim Ngao không có loại hình (1) và trong loại hình (2), Thúy
Thúy truyện của Tiễn đăng khác với Kim Ngao và Truyền kỳ nên không bàn
tới.
Trước hết, ta xem xét động cơ xây dựng mô típ “người và hồn ma
giao hoan” trong ba tác phẩm thì có thể phỏng đoán được ý đồ sáng tác
của tác giả. Từ đó, ta chia ra làm hai phần là nguyên nhân biến thành nữ
hồn ma và quan hệ giữa người và hồn ma, tìm điểm giống nhau và khác
nhau giữa các tác phẩm. Để tiện so sánh, ta có thể tham khảo bảng sau:
Tác phẩm
Kim
Ngao
tân
thoại
Tiễn
đăng
tân

Lệ
Nương
truyện
Ch
ưa kết
hôn
Vạn
Phúc tự hu
bồ ký
Bệ
nh tương
tư
Đí
nh hôn
Kim
Phượng thoa
ký
Nh
ân duyên
dang dở
Nh
ân duyên
kiếp
trước
Đằng
Mục tuý du
Tụ Cảnh
viên ký
Lục y
nhân truyện