trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 53

Một số tác động tích cực của nông nghiệ`p du canh
Nhìn từ góc độ khoa học địa lý

Đào Khang
(a)Tóm tắt. Bài viết tìm hiểu một số tác động tích cực của Nông nghiệp du canh
trên một số lĩnh vực: Môi trờng rừng, Y học, Kinh tế, Xã hội, Văn hóa, Nghiên cứu
khoa học, không phải để ngụy biện cho Nông nghiệp du canh mà nhằm góp phần
tìm hiểu thêm về nền sản xuất tồn tại dai dẳng trên phạm vi rộng lớn này; để sự việc
đợc hiểu khách quan và không gian nơng rẫy không bị mất đi theo thời gian/thời
buổi kinh tế thị trờng, trên cơ sở có liên hệ với thực tiễn ở miền núi tỉnh Nghệ An.

1. Đặt vấn đề
Nông nghiệp du canh (NNDC) lâu
nay vẫn bị coi là luôn gây tổn thất nặng
nề đối với nguồn tài nguyên rừng và gây
nhiều hậu quả xấu khác. Thế nhng tại
sao hoạt động này vẫn tồn tại dai dẳng
và phổ biến rộng đến thế? Liệu NNDC
có mặt nào tích cực? Có xóa bỏ đợc và
có nên xóa bỏ triệt để một hình thức sản

- NNDC tạo ra lớp tro có khả năng
bảo vệ môi trờng đất rừng
Tro do đốt rừng làm rẫy (ĐRLR)
trong NNDC tạo ra sự bền vững trong
hoạt động sản xuất và bảo vệ môi
trờng đất. Lịch sử phát triển của nền
nông nghiệp cổ đại Nam Mỹ gần đây
đợc phát hiện cho thấy, tại vùng
Amazone có một loại đất đen rất đặc
biệt (Terra preta) đợc sinh ra từ
những phân tử than củi. Theo Brun
Glaser, cấu trúc vật chất của than củi
giúp đất giữ lại đợc lợng muối
khoáng lẽ ra phải bị cuốn trôi do ma.
Than củi là nơi c trú của nhiều loại vi
sinh vật rất cần thiết cho sự phát triển
của thổ nhỡng và cây trồng. Điều bí ẩn
là loại đất đen này có thể sinh sôi nảy
nở nh một cơ thể sống. Nông dân Nhận bài ngày 15/10/2009. Sửa chữa xong 04/01/2010.

Đào Khang Một số tác động tích cực của nông nghiệp, tr. 53-60 54

phát triển nhanh chóng.
Trờng hợp rừng bị đốt là rừng nứa,
nếu đốt đúng thời điểm, tác dụng chống
xói mòn rất cao. Cây nứa phát triển có
chu kỳ. Sau một thời gian nhất định,
nứa ra hoa, kết quả và chết toàn bộ
rừng nứa. Sau đó, hạt nứa nảy mầm,
rất lâu sau mới trở thành rừng nứa mới.
Việc đốt rừng nứa làm rẫy, cắt ngang
giai đoạn ra hoa trong chu kỳ phát triển
của rừng nứa, sẽ có tác dụng tránh rủi
ro cháy rừng (rừng nứa chết khô rất dễ
cháy) và hạn chế phần nào xói mòn đất
do nứa bị chết trắng trên diện rộng.
- NNDC trong một số trờng hợp, có
khả năng bảo vệ đa dạng sinh học và
cải tạo đất
Một số thực vật sẽ đi đến bị tuyệt
chủng nếu không có hoạt động đốt rừng.
Năm 1957, tại vùng núi Peters (Virgina
- Mỹ), các nhà thực vật học phát hiện có
57 loài cây mallow. 45 năm sau (2002)
chỉ còn có 6 loài, biến mất 51 loài.
Nguyên nhân là do loài cây này chỉ nảy
mầm khi có cháy rừng vì hạt của chúng
rất cứng, có thể nằm ẩn trong đất hàng
chục năm, khi gặp các đám cháy rừng
mới nứt vỏ và nảy mầm; mà vùng này
trong suốt 70 năm qua không có đám
cháy rừng nào. Các nhà khoa học đã tạo


trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 55

phát tán, tạo ra môi trờng có hại cho
sức khoẻ. Thiếu tác động của con ngời,
rừng phát triển theo hớng hoang dã, vi
sinh vật có hại phát triển mạnh, lấn át
các loài hữu ích, trở nên rừng thiêng
nớc độc, thế giới của ruồi vàng, muỗi
sốt rét. Đốt những khu rừng này là tiêu
diệt nhiều mầm bệnh, thông thoáng môi
trờng rừng từ đầu nguồn, khử chua
tiêu độc nguồn nớc ngay từ phía
thợng lu sông suối, giảm bệnh tật cho
con ngời.
Tại những nơi có NNDC, nạn sốt rét
rừng đã giảm rất mạnh và nhiều nơi đã
thanh toán đợc căn bệnh thờng phát
triển thành dịch này.
2.2.2. NNDC tăng cờng chất vi
lợng hữu ích đối với một số loại nông
sản
Theo Walloc (giải Nobel Y học năm
1991), những bệnh nhà giàu phổ biến
ngày nay nh tiểu đờng, xơ vữa động
mạch, máu nhiễm mỡ, là do Ngày
nay, hầu hết rau quả chúng ta đang ăn

không bồi đắp đủ lợng khoáng chất
thiếu hụt hàng năm.
Các nghiên cứu của Walloc cho
thấy, nếu thiếu các khoáng chất sau
đây sẽ dẫn đến các bệnh nguy hiểm:
- Thiếu Crôm và Vanadi (Cr, Va):
lợng đờng trong máu sẽ thấp.
- Thiếu Thiếc (Sn): bị hói đầu, nếu
để lâu sẽ bị điếc.
- Thiếu Bore (Bo): bị loãng xơng do
Bo có tác dụng giữ Canxi trong xơng.
Bo còn giúp phụ nữ sản xuất
Oestrongen, giúp nam giới sản xuất
Testoron mà nếu thiếu, nữ phải chịu
nhiều phiền toái trong thời kỳ mãn
kinh, còn nam dễ bị liệt dơng sớm.
- Thiếu Kẽm (Zn): ăn không ngon
dẫn đến suy dinh dỡng.
- Thiếu Đồng (Cu): bị thoái hoá cột
sống.
- Thiếu Canxi (Ca): bị loãng xơng,
chuột rút, cao huyết áp.
Theo Walloc, mỗi phân tử khoáng
mang điện tích âm, còn màng ruột
mang điện tích dơng, tạo ra một
trờng điện từ hút các chất khoáng bao
quanh thành nang ruột, làm tăng khả
năng hấp thụ dinh dỡng. Trong khi đó
đất trên núi cao không bị rửa trôi có
chứa 60 đến 72 chất khoáng. Đó là lý do

(lần 2),
2.3. Tính nhân văn và vai trò
của NNDC trong việc phát triển
kinh tế, văn hoá, xã hội và nghiên
cứu khoa học
- NNDC có nhiều lợi thế đối với điều
kiện sống và đã góp phần bảo đảm an
ninh lơng thực cho một bộ phận dân
c qua nhiều thế hệ
Lợi thế của NNDC thể hiện ở chỗ:
đầu t ban đầu thấp, không cần kỹ
thuật, công nghệ cao; không sử dung
phân bón, thuốc trừ sâu, nên ít gây ô
nhiễm môi trờng; không có nguồn cung
cấp giống, thậm chí không có muối cho
chủ nhân của nó, không trao đổi thông
tin, thì nó vẫn tồn tại và phát triển,
kể cả khi bị cấm nh hiện nay. Những
thứ nói trên nếu thiếu, liệu nông nghiệp
lúa nớc sẽ đi đến đâu?
Ngời Việt Nam tự hào là cái nôi
của nền văn minh nông nghiệp lúa nớc
và đang cố xóa đi nền văn minh nông
nghiệp nơng rẫy trong khi tổ tiên từ
hàng ngàn năm trớc lại đợc nuôi sống
từ nền NNDC; và hiện tại, an ninh
lơng thực của khoảng 3 triệu ngời
dân ở miền núi của Việt Nam chủ yếu
dựa vào nơng rẫy.
NNDC không chỉ đơn thuần là sản

rừng và chuyển đổi mục đích sử dụng từ
tái sinh phục hồi rừng sang trồng cây
ăn quả, cây công nghiệp và cây lâm
nghiệp có giá trị kinh tế cao đã cho kết
quả tốt. Thời gian 2 - 3 năm đầu, cây
cha khép tán, nông dân còn trồng xen
các loại cây ngắn ngày. Tại các huyện
Quỳ Hợp, Quỳ Châu của Nghệ An, sau
10 năm đã có những trang trại cam, cà
phê đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn
hẳn các lô rừng để tái sinh tự nhiên.
+ Phát triển du lịch - nghiên cứu
khoa học
Khi kinh tế phát triển, đời sống vật
chất đợc cải thiện, xu hớng tìm về cội
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 57

nguồn càng đợc chú ý, trong đó có sở
thích du lịch. Không kể du lịch tôn giáo
đặc thù nh đi về La Meque của tín đồ
Hồi giáo, về Roma của tín đồ Thiên
Chúa giáo, hoạt động du lịch sông
nớc, du lịch về miền quê, rừng núi,
ngày càng đợc a thích. Đó là một

với các hoạt động văn hoá: cúng Trời
Đất, cúng hồn lúa mới; uống rợu cần,
nhảy múa. Dù là dân tộc nào thì mùa
rẫy cũng thể hiện một tín ngỡng rất
nhân văn, khi bên đống lửa giữa rừng
khuya, trong thi thoảng tiếng sơng
đêm và gió ngàn se lạnh, ngời già
truyền thuyết cho con cháu về lịch sử
rất đáng tự hào, về những thuần phong
mỹ tục, về vốn văn hoá phong phú của
dân tộc mình; về thời xa xa khi hạt lúa
to bằng quả bởi, đến mùa tự lăn về
nhà cho đến khi do lỗi lời biếng của
con ngời mà hạt lúa bé lại và con
ngời phải đi cắt đem về. Những hoạt
động văn hoá đó có chức năng thắt chặt
tình đoàn kết trong cộng đồng mà
không cần tuyên truyền vận động,
không cần thông qua một tôn giáo, tín
ngỡng nào mà hiệu quả rất cao. Đây
còn là dịp trai gái tìm hiểu nhau qua
lao động sản xuất để tiến đến hôn nhân.
- NNDC cung cấp cho sinh thái học
hiện đại một số lý luận về tình yêu thiên
nhiên
Đồng bào các dân tộc có NNDC từng
có những kinh nghiệm quý báu, trở
thành tập quán có vẻ nh mang màu
sắc thần bí nhng đã đem lại hiệu quả
nhiều mặt. Để giảm tác hại xói mòn,

xuất phát từ tình yêu thiên nhiên (chứ
không phải là huỷ hoại thiên nhiên nh
từng bị cáo buộc). Những giá trị đó đợc
tinh lọc từ trong quá trình phát triển
của NNDC.
Không thể phủ nhận tác hại phá
rừng của NNDC. Đã có khẩu hiệu Phá
rừng là tội ác trớc nhiều cửa rừng ở
Việt Nam. Phá rừng của NNDC khác
với hành động phá rừng thu lợi bất
chính với bất kỳ giá nào của lâm tặc
hiện nay. Đốt rừng làm rẫy là một tập
quán. Tập quán là một quá trình lâu
dài và lâu bền (Tính tơng cận, Tập
tơng viễn - Tam tự kinh). Tập quán đốt
rừng làm rẫy trong NNDC, ở một chừng
mực nhất định, có ý nghĩa Y học, Kinh
tế, Văn hoá, Xã hội, Môi trờng nh đã
trình bày trên đây.
NNDC là một tập quán đã đợc trải
nghiệm, đã nuôi sống tổ tiên loài ngời
từ hàng vạn năm nay trên khắp thế
giới, đã mai một đi nhiều. Hiện nay
trên thế giới NNDC trở thành của
hiếm. Liệu ở MNNA, có nên cấm tuyệt
đối NNDC?
3. Kết luận và đề xuất
3.1. Kết luận
Nếu hiểu rõ hơn một hình thức sản
xuất lâu đời, rất nhạy cảm nh NNDC,

nay trên phạm vi toàn thế giới, đã nuôi
sống tổ tiên chúng ta;
- NNDC có một số tác động tích cực
đối với tự nhiên, sức khỏe con ngời, có
tính nhân văn và có vai trò nhất định
trong việc phát triển văn hoá - xã hội và
nghiên cứu khoa học;
- NNDC cha thể và khó chấm dứt
trong thời gian tới. Một bộ phận nhỏ
nông dân vẫn gắn bó với NNDC kể cả
khi chính quyền cấm và có những đầu
t đáng kể cho họ khi họ từ bỏ du canh
để định canh định c.
3.2. Đề xuất
Từ kết quả nghiên cứu trên đây,
chúng tôi đề xuất: Nên để một bộ phận
nhỏ nông dân hiện đang sống du canh
du c đợc tiếp tục sản xuất NNDC một
cách hạn chế và có sự kiểm soát để
tránh hậu quả xấu do đốt rừng làm rẫy
gây ra, đồng thời vẫn bảo tồn đợc nền
văn minh nông nghiệp nơng rẫy cổ xa
từng tồn tại trên khắp thế giới, từng
nuôi sống tổ tiên chúng ta mà hiện tại
đã biến mất trên một số châu lục và
nhiều nớc.
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009

hiện tại đang đợc ca ngợi, ngoại trừ
phạm trù đạo đức, bởi tên tuổi của họ
gắn với những công trình kiến trúc lịch
sử vĩ đại. Tội ác của nhiều kẻ khát danh
lợi, coi thờng mạng sống của đồng loại
trong quá khứ, đợc quên đi trớc sự
nguy nga hoành tráng của những công
trình/di sản văn hoá. Sự thật đó xẩy ra
trong mọi thời đại trên khắp thế giới.
Theo logic của sự thật trên thì
NNDC thật quá nhỏ nhoi nếu xét về
mức độ tàn bạo. Phá một vài cánh rừng
để lu giữ một tập quán từng nuôi sống
loài ngời thật không nghĩa lý gì so với
sự hy sinh xơng máu của tiền bối để có
đợc các công trình/di sản nói trên.
- Về thực tiễn:
+ Những nông dân hiện đang du
canh cha dễ từ bỏ tập quán đốt rừng
làm rẫy, nếu bị cấm sẽ di chuyển vào
sâu trong rừng. Nhiều rủi ro, nguy
hiểm sẽ xảy ra. Nông dân phải chịu hậu
quả xấu từ rừng: dịch bệnh, thiên tai,
địch họa, bị kẻ xấu lợi dụng. Rừng phải
chịu hậu quả xấu từ nông dân: phá
rừng phòng hộ đầu nguồn vô tổ chức,
khó kiểm soát.
+ NNDC mang những nét văn hoá
truyền thống của nông dân miền núi.
Truyền thống cần đợc gìn giữ nếu

du canh, thực hiện định canh định c:
xây dựng mô hình sản xuất có hiệu quả
để nông dân yên tâm không quay lại du
canh du c;
- Đối với những nông dân cha từ
.

Đào Khang Một số tác động tích cực của nông nghiệp, tr. 53-60 60

bỏ du canh (hiện không còn nhiều): cho
phép tiếp tục du canh có kiểm soát với
diện tích hạn chế, một mặt để họ tự túc
một phần lơng thực; mặt khác, có ý
nghĩa lớn hơn: giữ lại một tập quán có
từ lâu đời, hiện đang bị mai một và có
thể bị biến mất.
Các biện pháp cụ thể đảm bảo tính
khoa học, tính bền vững cho kiến nghị
này xin đợc trình bày ở bài báo sau.

TàI LIệU THAM KHảO

[1] Văn Hoà, Bí mật về loại đất đen ở vùng Amazone, Thế giới mới, Số 629/2005.
[2] Sở NN & PTNT, Đề án tổng quan Lâm - Công - Nông nghiệp Nghệ An đến năm