trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 13

ĐặC ĐIểM CấU TạO BIểU THứC NGữ vi rào đón
trong lời thoại nhân vật
(Qua khảo sát truyện ngắn và tiểu thuyết Việt Nam hiện đại)Nguyễn Thị Khánh Chi
(a)Tóm tắt. Rào đón là một loại hành động phụ thuộc, không đòi hỏi sự hồi đáp trực
tiếp từ phía ngời nghe. Bài báo của chúng tôi đã chỉ ra các kiểu cấu tạo biểu thức rào
đón thờng gặp trong lời thoại nhân vật.

1. Đặt vấn đề
Theo các nhà nghiên cứu hội thoại,
hoạt động giao tiếp hội thoại mới là
hoạt động cơ bản của ngôn ngữ. Tất cả
các diễn ngôn, dù một diễn ngôn có tính
đơn thoại, nghĩa là không cần đến sự
hồi đáp trực tiếp của ngời nhận (ngời
đọc) đều hàm ẩn một cuộc trao đổi. Do
đó, nghiên cứu hành động ngôn ngữ tất
yếu phải đặt trong hội thoại, tức phải

tiểu thuyết Việt Nam hiện đại).
2. Khái niệm biểu thức ngữ vi
rào đón
2.1. Khái niệm biểu thức ngữ vi
Phát ngôn ngữ vi là phát ngôn - sản
phẩm của một hành vi ở lời nào đó - khi
hành vi này đợc thực hiện một cách
trực tiếp, chân thực. Nói cách khác,
phát ngôn ngữ vi là phát ngôn gây hiệu
lực ở lời nhất định. Phát ngôn ngữ vi
mang một hiệu lực ở lời nào thì chúng
có cấu trúc hình thức ấy, hay còn gọi là
cấu trúc đặc trng. Chúng ta gọi một
kiểu cấu trúc đặc trng ứng với một
phát ngôn ngữ vi là biểu thức ngữ vi.
Tác giả Đỗ Hữu Châu cho rằng: Phát
ngôn ngữ vi có một kết cấu lõi đặc trng
cho hành vi ở lời tạo ra nó. Kết cấu lõi
đó đợc gọi là biểu thức ngữ vi [1, 91]
Mỗi biểu thức ngữ vi đợc đánh
dấu bằng các dấu hiệu chỉ dẫn, nhờ
những dấu hiệu này mà các biểu thức
ngữ vi phân biệt với nhau. Searle gọi
các dấu hiệu này là các phơng tiện chỉ
dẫn hiệu lực ở lời (Illocutionary Force

Nhận bài ngày 17/11/2009. Sửa chữa xong 03/12/2009.

phụ thuộc (PT). Hành vi chủ hớng có
chức năng trụ cột, quyết định hớng
của tham thoại và quyết định hành vi
hồi đáp thích hợp của ngời đối thoại;
hành vi phụ thuộc có tính chất đơn
thoại, không đòi hỏi sự hồi đáp của
ngời nghe và có tác dụng hỗ trợ cho
hành vi có hiệu lực của tham thoại.
Hành vi rào đón thuộc nhóm hành vi
phụ thuộc. Rào đón (Hedges) là nói có
tính chất để ngừa trớc sự hiểu nhầm hay
phản ứng về điều mình sắp nói [4, 821].
Xét về vị trí xuất hiện trong tham
thoại, hành vi rào đón chủ yếu xuất
hiện trớc phần nội dung thông báo
chính thức, cũng chính là điều mình
sắp nói (tức hành vi chủ hớng) và sau
một số hành vi phụ thuộc khác nh
hành vi hô gọi, dẫn khởi,
Trong ngôn ngữ, rào đón là một
động từ nói năng, chỉ đợc dùng theo
chức năng miêu tả mà không đợc dùng
trong chức năng ngữ vi nên biểu thức
ngữ vi của hành vi rào đón là biểu thức
ngữ vi nguyên cấp, gọi chung là biểu
thức rào đón (BTRĐ). Tham gia cấu tạo
biểu thức rào đón có thể là một từ, cụm
từ và có thể là một kết cấu C-V (tức một
phát ngôn hoàn chỉnh).
3. Các phơng tiện cấu tạo biểu

chuyên dùng để cấu tạo biểu thức rào
đón, đó là các từ: làm ơn, làm phúc,
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 15

phiền, làm phiền, cảm phiền, xin lỗi
Khi ngời nói sử dụng một trong các từ
ngữ này trong phát ngôn của mình, tức
là họ ý thức rằng điều mình nói ra có
nguy cơ đe dọa thể diện ngời nghe, do
đó, các từ ngữ này chủ yếu hớng tới
rào đón phơng chậm lịch sự.
Chẳng hạn, khi hỏi thăm, xin xỏ
hoặc đề nghị ai làm một việc gì đó, tức
là thực hiện một hành động đe doạ thể
diện (Face Threatening Acts, viết tắt là
FTA), ngời nói có thể rào đón bằng
việc sử dụng một trong các từ ngữ trên
nh một sự đề cao, tôn trọng thể diện
ngời nghe, tăng tính lịch sự, làm giảm
nhẹ hiệu lực của các FTA.
(1) - Chú ơi! Làm ơn xuống ghe vác
lên giùm cháu mấy bao than [V, 255].
Động từ xin lỗi vốn đợc dùng khi
ngời nói đã thực hiện một điều gì đó

dùng lâu thành quen, nghĩa có thể suy
ra từ nghĩa của các yếu tố hợp thành [4,
801]. Quán ngữ là một trong những
phơng tiện quan trọng nhất tạo nên
các BTRĐ.
3.2.1. Các quán ngữ có dạng: theo A
(ngời nói), theo thiển ý của A, theo ngụ
ý của A, theo dụng ý của A, ở các mức
độ khác nhau thờng đợc dùng để rào
đón phơng châm về chất trong các
phát ngôn trần thuật. Ngời nói không
chắc chắn lắm về những thông tin do
mình đa ra nên đã dùng các biểu thức
rào đón này để tách điều mình nói ra
thành một nội dung mang tính chủ
quan, xuất phát từ lập trờng của ngời
nói (do đó ngời nghe có quyền tin theo
hoặc bác bỏ), thể hiện sự tôn trọng đối
với ngời nghe, để cho ngời nghe
quyền lựa chọn.
(5) - Theo em, bài thơ này là phản
động anh ạ. Lập trờng tiểu t sản. Thơ
ca cách mạng không thể nh thế này
đợc. Nguy hiểm lắm. Trai gái sẽ hôn
hít nhau lung tung và quên hết ý chí
cách mạng, thủ tiêu đấu tranh giai
cấp Ông tổng biên tập Bông Lúa này
có vấn đề. Cần phải báo cáo với thợng
cấp [IV, 72].
Còn khi đi kèm với một số hành vi

BTRĐ Theo tôi.
Thuộc quán ngữ dạng này còn có
những trờng hợp yếu tố đứng sau từ
theo không phải là ngời nói mà là
một đối tợng khác mà ngời nói muốn
dựa vào đó để đa ra những thông tin
cần thiết, ngăn ngừa những phản ứng
tiêu cực của ngời nghe về tính chân
xác của các thông tin đó. Chẳng hạn:
Theo các báo, theo nguồn tin đáng tin
cậy, theo tin nớc ngoài
3.2.2. Các quán ngữ dạng: Nh A
đã nói/ đã trình bày, nh B (ngời
nghe) đã biết, B biết rồi đấy, B thấy
đấy, nh C (ngời thứ ba) đã nói/ đã
trình bày thờng dùng để rào đón
phơng châm về lợng và phơng châm
cách thức, tức là ngời nói muốn nhắc
lại một phần thông tin nào đó mà cả
ngời nói và ngời nghe đều biết nhng
không muốn bị xem là vi phạm các quy
tắc hội thoại.
(7) - Nh tôi đã nói với đồng chí,
chuyến công tác trở về khu kho hậu
phơng, khi trở lại đơn vị, tôi đã trở
thành một con ngời khác [I, 87].
Nội dung thông báo trong (7) là
điều mà trớc đó ngời nói đã có cơ hội
trình bày trong cùng cuộc thoại. Việc
nhắc lại theo ngời nói là cần thiết (để

trong hội thoại.
(8) - Chú út à, nghe nói chị Ba còn
lo móc gia đình hả chú? [III, 155].
3.3. Biểu thức rào đón là một kết
cấu C-V
Cấu trúc của biểu thức rào đón
không chỉ là một từ, một cụm từ mà còn
là một kết cấu C-V, tức một phát ngôn
hoàn chỉnh. Tuy nhiên, biểu hiện của
nhóm biểu thức rào đón loại này rất đa
dạng và phức tạp, rất khó định ra một
tiêu chí chung để phân loại chúng
thành các tiểu nhóm.
ở
đây, chúng tôi
tạm thời phân loại và miêu tả các biểu
thức rào đón là một kết cấu C-V dựa
vào cả hai tiêu chí là tiêu chí hình thức
và tiêu chí nội dung ngữ nghĩa.
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 17

3.3.1. Biểu thức rào đón là kết cấu
C-V chứa vị từ hỏi, nói
Đặc trng của nhóm phơng tiện

(10) - Em chẳng nói điêu. Tối hôm
qua em để tuột mất thằng khách về nửa
đêm, em bị con mẹ chủ cho một trận. Từ
sáng đến giờ ngồi ăn chửi [II, 96].
Mô hình 2:

C+Vị từ hỏi/nói+hành vi đề nghị, cầu khiến

Hội thoại là hoạt động giao tiếp
bằng lời ở dạng nói giữa các nhân vật
giao tiếp nhằm trao đổi các nội dung
miêu tả và liên cá nhân theo đích đợc
đặt ra. Nhng trong hội thoại vẫn
thờng xẩy ra các tình huống sau:
- Những ngời tham gia giao tiếp
không phải bao giờ cũng hiểu rõ về đối
phơng ngay cả khi các bên đã quá
quen thân với nhau.
- Những điều ngời nói nói ra không
phải bao giờ cũng đợc ngời nghe hiểu
đúng.
- Những thông tin mà ngời nói
đem đến không phải bao giờ cũng làm
vừa lòng ngời nghe, thậm chí có những
thông tin còn có nguy cơ đe doạ nghiêm
trọng thể diện ngời nghe
Trớc những tình huống nh vậy,
ngời nói thờng đa ra những lời đề
nghị, cầu khiến có tác dụng rào đón, tức
là mong muốn ngời nghe thực hiện

không thể không thực hiện các FTA,
N. T. K. Chi Đặc điểm cấu tạo biểu thức ngữ vi rào đón trong , tr. 13-20 18

ngời nói thờng tìm cách làm giảm
nhẹ hiệu lực của chúng bằng các BTRĐ.
Khảo sát BTRĐ trong lời thoại nhân
vật, chúng tôi thấy những ngời tham
gia hội thoại còn tạo ra các BTRĐ bằng
chính nhóm hành vi tôn vinh thể diện
của ngời đối thoại. Các BTRĐ này
nhằm vào thể diện dơng tính, tức là
nhu cầu tự đánh giá cao về mình, muốn
đợc ngời khác tôn trọng, thừa nhận
mình của mỗi ngời để thực hiện những
hành động đề cao, tôn vinh thể diện
ngời nghe nh: chỉ ra những u điểm
của ngời nghe; tán dơng ngời nghe,
gia tăng sự quan tâm của ngời nói đối
với ngời nghe nh một sự vuốt ve, bù
đắp thể diện cho ngời nghe trớc khi
đa ra các FTA.
(12) - Anh rất quý em nên anh
khuyên thật, em hãy về và quên việc
này đi, gặp ông ấy, em sẽ mất đi những

đe doạ thể diện dơng tính của ngời
nghe nên đã thực hiện một hành vi rào
đón: em coi anh nh anh trai em mới
nói nh một sự bù đắp thể diện cho
ngời nghe.
3.3.3. Biểu thức rào đón là kết cấu
C-V trần thuật giải trình
Trần thuật giải trình là hành động
ngời nói nêu lên những suy nghĩ, nhận
xét của ngời nói về sự việc nào đó
nhằm làm cho ngời nghe hiểu rõ hơn
về sự việc đó. Theo tác giả Đỗ Thị Kim
Liên, hành động này thờng đợc thực
hiện khi có hành động trao lời trớc đó
hoặc sự việc gì xẩy ra trớc đó mà ngời
nghe cha hiểu nên ngời nói đã giải
thích, giải trình thêm nhằm làm cho
ngời nghe hiểu đầy đủ hơn [2, 97]. Ví
dụ:
(14) - Ô hay! Cái anh chàng này!
Không hiểu ra làm sao cả! - Tôi định nói
lại thì Hồng bấm tay tôi nói nhỏ:
- Anh à, trong này khuya tức là
sáng ngoài anh đó [V, 96].
Nh vậy, hành động trần thuật giải
trình trong những trờng hợp này
thờng đợc thực hiện khi một ngời
nào đó đã có những băn khoăn, thắc
mắc về những thông tin tri nhận đợc,
một trong số đó có thể là do ngời còn

chẳng đã A mới phải nói ra điều này, A
không muốn làm B buồn/ thất vọng/
đau khổ nhng A không thể không nói
và đợc biểu hiện rất phong phú trong
hoạt động giao tiếp.
(15) - Buộc phải nói với anh chuyện
này là tôi đang ở bớc đờng cùng.
Thằng Chu là tất cả đối với tôi. Không
còn nó, tôi sống vô nghĩa [IV, 295].
3.3.4. Biểu thức rào đón là kết cấu
C-V nhợng bộ
Trớc khi đề nghị ngời nghe trả lời
một câu hỏi, thực hiện một việc gì đó
theo mong muốn của ngời nói hay chỉ
đơn giản là cho phép ngời nói thực
hiện một việc gì đó, ngời nói thờng
rào đón bằng cách thăm dò trớc trạng
thái tâm sinh lí, khả năng thực hiện
hành động, ý chí nguyện vọng của
ngời nghe, cho thấy ngời nói hoàn
toàn tôn trọng thể diện ngời nghe và
luôn u tiên cho ngời nghe sự lựa
chọn.
(16) - Nếu đồng chí không bận nhiều
việc - bác sĩ Thơng nói với tôi bằng
giọng buồn bã, - hãy ở lại giúp chúng tôi
chăm sóc anh ấy [I, 130].
Bác sĩ Thơng muốn đề nghị Quỳ ở
lại giúp chăm sóc một thơng binh
nặng, đồng thời cũng ý thức đợc việc

đạt hiệu quả. Tuy nhiên, không phải
bất cứ phơng thức rào đón nào cũng có
thể kết hợp đợc với nhau. Kết hợp nh
thế nào để các phơng thức rào đón
phát huy hết tính năng của nó đồng
thời gia tăng tối đa hiệu quả giao tiếp
lại là một chiến lợc khác của các nhân
vật giao tiếp. Chẳng hạn:
+) Biểu thức rào đón gồm quán ngữ
đa đẩy + kết cấu C-V chứa vị từ
hỏi/nói
(18) - Chỗ anh em với nhau, bác hỏi
thiệt. Trớc đó cháu có thấy nó buồn
phiền điều gì không, có hay nhắc tới bác
và em nó không? [V, 58].
+) BTRĐ gồm động từ xin lỗi + kết
cấu C-V chứ vị từ hỏi/nói
N. T. K. Chi Đặc điểm cấu tạo biểu thức ngữ vi rào đón trong , tr. 13-20 20

(19) - Xin lỗi! Tôi hỏi hơi nhẫn tâm.
Tại sao ông nghĩ rằng con ông có hiện
diện trên đời? Ông vừa bảo chị ấy phá
thai? [V, 63].
+) BTRĐ gồm kết cấu C-V tôn vinh


[1] Đỗ Hữu Châu, Cơ sở ngữ dụng học, NXB Đại học S phạm, Hà Nội, 2003.
[2] Đỗ Thị Kim Liên, Giáo trình Ngữ dụng học, NXB ĐHQG, Hà Nội, 2005.
[3] Vũ Thị Nga, Một số chiến lợc rào đón trong hội thoại của ngời Việt, Ngôn ngữ,
Số 3, 2005.
[4] Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1994.
[5] G. Yule, Dụng học, (Hồng Nhâm, Trúc Thanh,
á
i Nguyên dịch), NXB ĐHQG, Hà
Nội, 1996.
Tài liệu trích dẫn
[I] Nguyễn Minh Châu, Truyện ngắn chọn lọc, NXB Văn nghệ quân đội, Hà Nội, 2004.
[II] Tô Hoài, Bố mìn mẹ mìn, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2007.
[III] Chu Lai, Truyện ngắn chọn lọc, NXB Văn nghệ quân đội, Hà Nội, 2005.
[IV] Hoàng Minh Tờng, Thời của thánh thần, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2008.
[V] Truyện ngắn hay, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2001.

Summary
the structural formation of perfomative hypathesis: hedges in
characters conversations

Hedges is a dependent action which does not require a direct response from
hearers. Our article showed all types of forming hedges seen in character's
conversations.

(a)
Cao học 15, chuyên ngành Ngôn ngữ, trờng đại học vinh.