Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008 33
SƠN NAM Và NHữNG TRUYệN NGắN Về Đề TàI NAM Bộ

Nguyễn Thị Hồng
(a)
Tóm tắt. Sơn Nam đợc mệnh danh là nhà "Nam Bộ học", có những sáng tác
xuất sắc về mảnh đất cực nam của Tổ quốc. Tập truyện ngắn Hơng rừng Cà Mau là
thành tựu văn học tiêu biểu của ông, đã phản ánh một cách sinh động cuộc sống của
ngời dân và những nét đặc thù về thổ nhỡng, sinh thái ở miền Tây Nam Bộ. Tập
truyện cũng thể hiện rõ nghệ thuật kể chuyện, dựng cảnh, dựng ngời rất đặc sắc của
nhà văn.

ơn Nam là nhà văn sinh ra và
lớn lên trên mảnh đất Nam Bộ
thân yêu. Câu nói: Tôi sống ở rừng U
Minh từ bé đến lớn của Sơn Nam khi
ông tự giới thiệu về mình cho thấy cốt
cách và tâm hồn Sơn Nam thật chân
chất, mộc mạc. Là nhà văn trởng
thành trong kháng chiến, Sơn Nam
đợc bạn đọc biết đến khi ông đạt giải
nhất trong cuộc thi sáng tác văn học do

hoang Viết về khẩn hoang là sở
trờng của tôi [2, 6]. Đọc Hơng rừng
Cà Mau của Sơn Nam, chúng ta có thể
thấy tổng thể con ngời và cuộc sống
Nam Bộ trong quá trình hình thành
vùng đất mới. Mỗi câu truyện trong
sáng tác của ông là một bức tranh thực
tế về cuộc sống của con ngời và làng
quê Nam Bộ. Là nhà văn, nhà Nam Bộ
học nhng có lẽ bạn đọc trên cả nớc
(nhất là đối tợng học sinh) mới chỉ biết
đến Sơn Nam qua truyện Bắt sấu rừng
U Minh Hạ (trích trong tập truyện
Hơng rừng Cà Mau) trong chơng
trình Văn 12, phần đọc thêm. Và gần
đây nhất khán giả trong và ngoài nớc
lại có dịp may mắn xem phim Mùa len
trâu (phim đợc chuyển thể từ hai
truyện Mùa len trâu và Một cuộc biển
dâu của Sơn Nam). Đạo diễn Nguyễn
Võ Nghiêm Minh đã thổ lộ khi trả lời
phỏng vấn tạp chí Khám phá rằng: Nếu
không có tập Hơng rừng Cà Mau thì

Nhận bài ngày 22/01/2008. Sửa chữa xong 01/4/2008.

S

Bộ. Với tấm lòng thành thật, cởi mở, với
nụ cời lạc quan hồn hậu, Sơn Nam đã
để lại ấn tợng đẹp trong lòng độc giả.
Và dờng nh Sơn Nam hiểu rất rõ nỗi
niềm của ngời xa xứ:
Năm tháng đã trôi qua
Ray rứt mãi đời ta
Nắng ma miền cố thổ
Phong sơng mấy độ qua đờng phố
Hạt bụi nghiêng mình nhớ đất quê
Đọc những câu cuối trong bài thơ
không đề viết thay lời tựa cho cuốn
Hơng rừng Cà Mau này của Sơn Nam,
trong lòng ta nh bùi ngùi xúc động,
dâng trào một nỗi nhớ quê da diết. Viết
từ cái thuở cha ông xa từ miền Trung
tha hơng vào khai hoang mở cõi
phơng Nam, Sơn Nam đã gieo vào lòng
ngời đọc một âm điệu buồn chất chứa,
trải dài theo không gian sông nớc
mênh mang. Ngời con của đất phơng
Nam ấy đã làm sống lại quá khứ miền
Nam trong vài trăm năm về trớc. Con
ngời ấy lặn lội khắp đất Chín Rồng. Cả
đời Sơn Nam gắn bó với nghiệp viết.
Làm cách mạng và bắt đầu viết, hai
mơi năm sống giữa lòng đô thị cũng là
để viết, rong ruổi khắp mọi nơi cũng là
để quan sát và để viết, xuôi Cửu Long
giang hít thở bầu không khí bình yên,

73]. Chính trong cảnh sông nớc bao la,
con ngời phải đối mặt với những thử
thách khó khăn. Truyện Mùa len trâu
giới thiệu với ngời đọc cuộc sống cơ
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008 35
hàn của ngời dân nghèo nơi vùng lũ
Cà Mau. Ngời và trâu phải len lỏi qua
dòng nớc để tìm đến nơi an toàn: Núi
Ba Thê bên này, núi Cấm trớc mặt,
hòn Sóc, hòn Đất bên kia bình thờng
xem hùng vĩ, thơ mộng, thì nay trở
thành lè tè, bé bỏng trong cảnh bao la
trời nớc (). Sau hè nhà, nớc dậy
đùng đùng, sóng gợn từng lợn lớn, vỗ
lát chát vào vách (). Đôi trâu bớc lên
nền chuồng trâu lúc trớc, tuy đã đắp
cao thêm gần một thớc vậy mà nớc leo
bù lé đé [6, 651-652]. Vào mùa len
trâu, cảnh trâu len vô cùng hùng vĩ:
Trâu lội năm ba trăm con, đen đầu,
đặc nớc. Kiếm bạc trăm thì dễ chớ
muốn thấy đợc cảnh đó không phải dễ,
giống nh thời thiên địa sơ khai, càn
khôn hỗn độn) [6, 656]. Cảnh trâu

Bích cũng gợi nên cảnh cực khổ, thê
thảm của những ngời đi tiên phong lập
nghiệp ở Cà Mau. Xác ngời đi khai phá
đất đều bị vứt xuống ruộng nớc, rữa
ra, xơng ngời lẫn với xơng trâu. Mỗi
khi đến mùa cày ruộng, ngòi gặp phải
những bộ xơng ấy đều tởng rằng đó
là xơng những ngời đời xa. Chính
trong sự khắc nghiệt của thiên nhiên,
con ngời đã đoàn kết, cùng nhau vơn
lên tạo lập cuộc sống. Đây là đoạn chủ
thể kể lại cảnh đau đớn của thằng Kìm
khi cha nó mất: Thằng Kìm dập đầu
xuống sàn nhà, hai tay bứt tóc:
- Trời ơi, phải biết vậy ba tôi đi tới
xứ này làm chi
Bà Hai Tích rng rng nớc mắt:
- Cháu đừng khóc. Trời định vậy. ở
đây ai cũng vậy, ngời có của ai tới xứ
này? Trách cha, trách mẹ, trách trời là
thêm tội, cháu thắp nhang đi.
Hay ở Bắt sấu rừng U Minh Hạ, tác
giả đa ngời đọc về một thế giới hoang
sơ tận ngọn nguồn sông rạch. Nơi đây,
cá sấu nhiều nh nh trái mù u chín
rụng, chúng thờng đi ngợc sông Ông
Đốc vào giữa rừng tràm. Và khi ngời
Việt Nam ta đổ tràng xuống rạch Cái
Tàu mà lập nghiệp, họ chứng kiến
cảnh sấu nổi lên những vệt đen chi

đa ta về với quá khứ-giai đoạn mà con
ngời không chỉ bắt sấu giỏi nh ông
Năm Hên mà còn phải biết câu sấu kì
tài nh chú T Đức. Cùng đề tài về
khẩn hoang Nam Bộ, ở Hết thời oanh
liệt, tác giả đã dựng lên một câu
chuyện đối thoại với các ông già bà lão
sống ở Gò Quao về việc đuổi cọp. Câu
chuyện phỏng vấn bắt đầu từ câu Tha
ông, ông xuống đây lập nghiệp từ hồi
nào?. Cứ thế, câu chuyện trên bờ có
cọp, dới sông có sấu đợc kể ra dài
mãi; chuyện về ngời ăn ong phải bỏ về
vì sợ cọp ăn thịt, con gái ông thầy Râu
bị cọp vồ, nhà anh T Ngạn bị cọp cỏng
mất một con heo nái
ở truyện Hát bội giữa rừng, những
trò tiêu khiển của ngời mới đi mở đất
đợc giới thiệu. Trong cảnh dân mình
còn nghèo lắm, ruộng cha hết phèn,
đình cha cất, hơng chức làng cha
có, chỉ có hát bội là cách giải trí độc
nhất. Một sân khấu đợc dựng giữa một
không gian mênh mông sông nớc. Họ
coi hát cũng bằng kiểu rất Nam bộ, đó
là bơi xuồng vào vòng rào cừ, tràm để
xem. Nếu ngời dân lao động mệt nhọc
biến vùng đất hoang vu thành tài
nguyên trù phú phục vụ cho cuộc sống
của mình thì những buổi xem hát đó dã

sống của ngời dân miền sông nớc. Với
ngôi kể vô nhân xng, là chuyện của
mình, là biết hết ngời và việc, hình
tợng ngời trần thuật ở đây có cái chất
men say sa với bài ca mở đất. Không
chỉ quanh quẩn với chuyện giăng câu,
chuyện bắt sấu đuổi cọp, bắt rắn,
chuyện duy trì sự sống và cải tạo thiên
nhiên, chủ thể kể chuyện ẩn mình cũng
đã hớng thẳng vào cuộc sống con ngời
trong khi phải đối mặt với bọn thực
dân, điền chủ. Nam Bộ ngày nay là
mảnh đất kết tinh của biết bao mồ hôi
nớc mắt, máu xơng của những ngời
đi trớc. Bên cạnh những ngời đã hy
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008 37
sinh vì bom đạn chiến tranh là sự hy
sinh thầm lặng của những ngời đi mở
mang bờ cõi. U Minh - Rạch Giá - Cà
Mau là nơi dừng chân cuối cùng của
đoàn ngời Nam tiến. Họ đã đem bàn
tay, khối óc của mình để xâm rừng, lấn
biển, mở làng, lập ấp, sinh cơ lập
nghiệp. Tác giả luôn dõi theo câu

kháng chiến ở Rạch Giá. Đây là đoạn
tôi đối thoại với một tên lính Pháp khi
chúng tấn công vào thôn xóm: Tôi đáp
thản nhiên:
-
ở
làng này từ 80 năm qua, không
có trờng học dạy chữ ABC gì ráo. Bọn
sỹ quan nói chuyện riêng thì thào. Tên
quan Ba quát to:
- Đừng nói xấu chánh phủ thuộc
địa.
Tôi đáp nhanh:
- Tôi không sống 80 tuổi thuộc địa,
nhng mấy ông lão trong xóm làm
chứng điều đó. Thí dụ nh ông này làm
hơng cả trong làng [6, 217]. Dờng
nh, cái tôi thời thơ ấu của tác giả đã
hớng ngời đọc vào thế giới của những
vùng ký ức thôn xóm, bà con, gia đình
mà kỷ niệm buồn lo, phấp phỏng nhiều
hơn bình yên, hạnh phúc. Chủ thể kể
chuyện nh muốn trút gửi cho ngời
đọc tất cả những lo âu, mặc cảm thân
phận của những tháng ngày sống trong
sự kìm kẹp của bọn thực dân, phải
chứng kiến những đau khổ thiệt thòi
của ngời đi mở đất. Nhân vật tôi
trong Cậu Bảy Tiểu là ngời nghĩa khí,
hào hiệp, sẵn sàng giúp đỡ ngời khác

chuyển của cuộc sống mà ông đang
chứng kiến. Trong nhiều đoạn chuyện,
nội dung tuy là đối thoại, là lời kể, tâm
sự của nhân vật nhng đã đợc chủ thể
kể chuyện lồng luôn vào lời nói của
mình nh là một sự nhập thân.
Truyện của Sơn Nam có sức cuốn
hút ngời đọc bởi cách dựng truyện ly
kỳ, dùng nhiều thơ ca dân gian Nam Bộ
tạo phần sinh động cuốn hút ngời đọc.
Đây là một câu ca dao đợc trích dẫn ở
trong truyện Đại chiến với thầy Chà:
Chiều chiều bắt nhái giăng câu,
Nhái kêu cái ẹo, cái phận tui nghèo,
chọc ghẹo tui chi.
Sơn Nam có tài kể chuyện xa mà
ngời đọc có cảm tởng gần gũi, mới mẻ
nh đang diễn ra bên cạnh chúng ta.
Sơn Nam thờng đặt nhân vật của
mình vào một bối cảnh chung của dòng
chảy lịch sử cụ thể nh: Vào cuối năm
1945, vào năm 1948 hoặc một thời
gian của giai đoạn lịch sử nh: thời
Pháp thuộc, năm đó để nhân vật
triển khai và hành động theo tính cách.
Vì vậy, đọc truyện Sơn Nam, chúng ta
có cảm nhận tác giả đang ghi chép,
tờng thuật lịch sử. ở đó các sự kiện,
các tình huống diễn ra theo một trình
tự nhất định. Trong các truyện: Con

khiến câu chuyện của ông kể lôi cuốn
ngời đọc là ở những câu ca dao hò vè,
lối nói dân gian đợc lồng vào trong
truyện. Khác với ngôn ngữ chân thành
mộc mạc nhng cũ kỹ của Hồ Biểu
Chánh, không giống với ngôn ngữ màu
mè nh Đoàn Giỏi, Nguyễn Quang
Sáng, Sơn Nam đã thành công trong
việc đa ngôn ngữ đời sống sinh hoạt
hàng ngày vào trong tác phẩm của
mình. Cách diễn tả của tác giả đúng với
chất của ngời Nam Bộ.
Có thể nói lao động văn chơng đối
với Sơn Nam hàm chứa sự say mê cao
độ xen lẫn với kiếm sống hàng ngày,
con ngời ấy sống thật giản đơn, chân
chất mộc mạc, dân dã. Đối với mọi
ngời, Sơn Nam nh một ông già Nam
Bộ, gần gũi thân thiết. Sơn Nam đã
sống nh đời cho ông sống với lòng
nhiệt thành, tâm huyết của một nhà
văn, nhà khảo cứu thuần phác Nam Bộ.
Và Nam Bộ trong Hơng rừng Cà Mau
xứng danh là Thành đồng của tổ quốc.
Sơn Nam đa chúng ta về một miền
sông nớc mênh mông, gặp gỡ những
con ngời nghĩa khí hào hiệp, giúp ta
thêm yêu quê hơng đất nớc. Chất Summary

SonNam and his short storys about Nam Bo Son Nam, who is called an expert of Nam Bo studies, has excellent literature
works about the South Pole land of Vietnam. The short story collection Huong rung
Ca Mau (Ca Mau's forest perfume) which is his particular literature achievement,
reflects lively the local inhabitant's lives and the characteristics of soil, ecology in
South West of Vietnam. The collection also expresses the art of story telling, scenery
making, and his particular human images creating.

(a)
Cao học 13 Lý luận văn học, trờng Đại Học Vinh.