Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007

19
Lý giải một số tập quán của ngời H'mông
ở việt nam Theo quan điểm địa lý Đào Khang

Tóm tắt. Ngời H'Mông đến Việt Nam muộn hơn một số dân tộc ít ngời khác và
sống tách biệt trên núi cao nên các tập quán của ngời H'Mông ít có sự pha trộn. Các
nét đặc trng nhất của ngời H'Mông ở Việt Nam là: hay di c tự do; luôn thể hiện sự
hớng về cội nguồn; trồng cây anh túc, chế luyện thuốc phiện và sử dụng tài nguyên
rừng rất lãng phí.
Trong bài viết này, chúng tôi nghiên cứu và lý giải một số tập quán của ngời
H'Mông ở Việt Nam.

I. Đặt vấn đề
Dân tộc H'Mông đã đợc cán bộ
Viện Bảo tàng Dân tộc học và một số
tác giả thuộc nhiều lĩnh vực nghiên cứu,
đề cập đến nh nhà báo Hữu Thọ, nhà
dân tộc học Nguyễn Văn Huy, nhà sử
học Hoàng Lân Những bí ẩn về một
tộc ngời có nguồn gốc xa xôi, lịch sử bi
hùng, một thời gắn với chốn thâm sơn
cùng cốc, phá rừng làm rẫy, canh tác
cây anh túc trên các dải núi cao Bắc Bộ

1.800 ngời; Australia 1.600 ngời;
Canada 1.200 ngời; Arhentina 250
ngời; New Zeelan 150 ngời.
Hiện nay vẫn còn nhiều tranh cãi
về nguồn gốc ngời H'Mông ở Việt Nam,
nhng nhìn chung tơng đối thống nhất
là đến từ 2 nguồn:
- Nguồn đến từ Trung Âu
Nhiều ngời H'Mông ở Mèo Vạc, Hà
Giang có mắt xanh, tóc vàng, da trắng
nh ngời Châu Âu. Theo F. M. Savina
trong Lịch sử dân tộc Mèo (1924) thì
một bộ phận ngời H'Mông có quê
hơng cổ đại ở Trung Âu, trên cao
nguyên Inan và vùng Caucase, di c
qua Sibir, lu vực sông Hoàng Hà, đến
Việt Nam từ 300 năm trớc.

Nhận bài ngày 22/11/2007. Sửa chữa xong 11/01/2008.

Đào Khang ngời H'mông ở việt nam Theo quan điểm địa lý, tr. 19-24

20
- Nguồn đến từ Trung Quốc
Nguồn đến từ Trung Quốc là hậu
duệ của những ngời H'Mông cổ đại ở
Trung Nguyên từ thời Xuân Thu chiến

H'Mông vào Việt Nam vào các thời Nhà
Minh, Nhà Thanh, sau khi phong trào
Thái bình thiên quốc thất bại.
ở Việt Nam, H'Mông có nhiều tên
gọi khác. Khi phiên âm chữ Miêu, ngời
xa đọc thành Mieo, quen gọi thành
Mèo. Ngời xứ Nghệ phát âm thành
Mẹo. Ngời H'Mông ở Việt Nam có 4
nhóm:
- H'Mông Đơ (H'Mông, Mèo, Mán
Trắng).
- H'Mông Lềnh (H'Mông, Mèo Hoa,
H'Mông Sỹ).
- H'Mông Đen (có nơi gọi là H'Mông
Đỏ).
- H'Mông Súa (H'Mông Hán).
Ngời H'Mông sinh sống ở miền núi
các tỉnh phía Bắc, giới hạn cuối cùng là
Nghệ An, không kể số di dân vào Tây
Nguyên gần đây.
2.2. Lý giải một số tập quán của
ngời H'Mông ở Việt Nam
Ngời H'Mông ở Việt Nam có nhiều
tập quán khác hẳn với các dân tộc khác.
Qua nghiên cứu và qua thực tế chung
sống với ngời H'Mông, chúng tôi xin
trao đổi, lý giải một số trong nhiều tập
quán rất riêng đó.
2.2.1. Ngời H'Mông hay di c tự do
Đây là tập quán rất đặc trng của

Đất bạc màu dần, họ du canh đến vùng
đất mới. Diễn thế sản xuất lơng thực -
du c: núi cao sờn dốc + ma nhiều


đất sớm bạc màu

sản lợng giảm,
lơng thực không đủ

cần những vùng
đất mới màu mỡ hơn

du canh du
c.
- Một loại cây trồng quan trọng của
ngời H'Mông dùng để lấy nhựa chế
luyện thuốc phiện là cây anh túc, cần
trồng trên rẫy mới đốt lần đầu. Vì vậy
ngời H'Mông luôn cần rẫy mới. Diễn
thế sản xuất thuốc phiện - du c: trồng
cây anh túc

nơng rẫy giảm dinh
dỡng

rẫy cũ trồng lúa, hoa màu,
rau quả

thiếu rẫy mới trồng anh túc

thả. Diễn thế chăn thả - du c: vật nuôi
phá nơng rẫy

chuyển bãi chăn thả
ra xa nơng rẫy

bãi chăn thả cạn
thức ăn

tìm bãi chăn thả mới

du
c.
- Khi di dời, ngời H'Mông mang
theo thuốc phiện, công cụ lao động, đồ
dùng sinh hoạt, các loại hạt giống, vật
nuôi, lơng thực (không còn nhiều). Đến
nơi mới, thuốc phiện có giá trị trao đổi
cao lấy lơng thực với các dân tộc khác
nên an ninh lơng thực đợc bảo đảm.
Vì vậy ngời H'Mông ít gặp khó khăn
ban đầu hơn một số dân tộc khác cũng
có tập quán du c. Đó cũng là một trong
những nguyên nhân tạo ra tập quán
hay di c của ngời H'Mông.
- Việc chuyển c của ngời H'Mông
đợc tiến hành vào mùa khô. Trớc khi
muốn chuyển đến vùng mới, ngời
H'Mông cử một số ngời khỏe mạnh
trong gia đình đến trớc, làm nhà tạm,

bạn. Ngày nay họ còn vào tận Tây
Nguyên, làm thay đổi cơ cấu địa bàn c
trú các dân tộc ít ngời ở Việt Nam.
2.2.2. Ngời H'Mông rất coi trọng
ngời cùng huyết thống
Đào Khang ngời H'mông ở việt nam Theo quan điểm địa lý, tr. 19-24

22

Ngời H'Mông không kết hôn với
ngời cùng xênh (dòng họ) cho dù c trú
rất xa nhau. Điều này góp phần tạo ra
những thế hệ khoẻ mạnh, chống chịu
mọi trở ngại của tộc ngời sống nơi rẻo
cao lại hay di chuyển chỗ ở.
Ngời H'Mông ít khi kết hôn với
ngời dân tộc khác để tránh sự ràng
buộc mỗi khi di dời. Họ sẵn sàng di dời
đến ở với ngời cùng xênh để có đông
anh em, làm cho bản ngời H'Mông đôi
khi có số dân thay đổi rất nhanh trong
thời gian ngắn.
Ngời H'Mông thờng sống theo chế
độ gia đình lớn gồm nhiều thế hệ. Khi
ngời chồng chết, nếu vợ của ngời chết
đồng ý, ngời anh hay em trai có thể lấy
làm vợ. Hỏi về tục này, già làng giải

này đợc bảo quản ngoài chức năng sản
xuất còn đợc coi nh là tài sản truyền
thống của gia đình.
Nguyên nhân có thể là do sự tởng
nhớ tổ tiên từng sống ở đồng bằng với
nghề trồng lúa (bộ "thảo" trong chữ
Miêu) trên ruộng nớc (chữ "điền" trong
chữ Miêu) nh đã nói ở trên.
2.2.4. Ngời H'Mông ở nhà trệt làm
bằng gỗ Pơmu
Ngời H'Mông ở nhà trệt trong khi
nhiều dân tộc khác ở miền núi Việt
Nam ở nhà sàn. Nguyên nhân có thể là
do:
- Ngời H'Mông sống trên núi cao,
gió mạnh và lạnh, có thói quen không
để bếp tắt lửa. Họ rất coi trọng nghề
rèn, nhà nào cũng có lò rèn. Điều kiện
đó thích hợp với nhà trệt hơn nhà sàn.
- Cuộc sống hay di dời nên ngời
H'Mông sống theo chế độ gia đình lớn.
Anh em lập gia đình rồi vẫn sống
chung. Khi số ngời trong nhà tăng lên,
phải nối nhà dài ra. Nối nhà trệt dễ hơn
nhà sàn.
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007


nguồn rau xanh. Hoa anh túc nhiều
màu, đẹp, giống màu chỉ thêu váy áo
của phụ nữ Mông
- Cây anh túc chỉ bị cấm trồng từ
năm 1989. Trớc đó, nhiều tỉnh còn
giao chỉ tiêu thuốc phiện cho các hợp
tác xã ngời H'Mông nh là một thứ
thuế. Lệnh cấm đến với những dân tộc
sống biệt lập trong các khu rừng cao xa
có hiệu quả thấp và chậm.
- Cây thuốc phiện dễ trồng, thu
hoạch nhanh, sản phẩm gọn nhẹ, vận
chuyển dễ, có thể trồng ở rẫy rất xa
bản, thậm chí trên đất bạn (mặc dù ở
đâu cũng cấm trồng). Kiểm tra sản xuất
và buôn bán thuốc phiện gặp nhiều khó
khăn do địa hình hiểm trở.
- Giá trị quy thành tiền của cây
thuốc phiện cao gấp hàng chục lần các
loại cây khác, lợi nhuận buôn bán lớn,
tiêu thụ dễ dàng.
- Thuốc phiện chỉ trồng đợc trên
những vùng đất cao thoáng ẩm lạnh trở
thành mặt hàng độc quyền của những
tộc ngời sống trên núi cao nh Hà Nhì,
Dao, Mông.
- Trong quan niệm xa xa của ngời
H'Mông, quy mô sở hữu rẫy thuốc phiện
là biểu tợng sức mạnh. Thuốc phiện là
của cải trong nhà thể hiện sự giàu có.


Đào Khang ngời H'mông ở việt nam Theo quan điểm địa lý, tr. 19-24

24
cả các buổi phát thanh của nớc ngoài
bằng tiếng H'Mông.
Trên đây chỉ là một số trong nhiều
tập quán của ngời H'Mông ở Việt
Nam. Hầu nh các tập quán này đều
liên quan, thậm chí bắt nguồn từ tập
quán hay di c tự do của ngời H'Mông.
III. Kết luận
Những tập quán của ngời H'Mông
góp phần làm phong phú bản sắc văn
hóa các dân tộc Việt Nam. Một số tập
quán cần đợc nghiên cứu thêm để các
cơ quan chức năng có những hớng dẫn
để bảo tồn, cải tiến hay vận động từ bỏ.
Đây là việc làm khó vì các tập quán đều
có lịch sử lâu đời, đã trải nghiệm và tồn
tại đến tận ngày nay. Điều đáng quan
tâm là nhiều tập quán có liên quan đến
tập quán tiền đề: ngời H'Mông hay di
c. Giải quyết đợc vấn đề di c tự do
sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực
hiện nhiệm vụ đó.
Do đặc điểm tâm lý ham hiểu biết,
cập nhật thông tin của ngời H'Mông,
ngành văn hóa thông tin cần tăng
cờng các biện pháp truyền thông bằng

In this paper, we studied and interpreted some customs of H'Mông people in
Vietnam.

(a)
Khoa Địa lý, Trờng Đại học Vinh.